Puste życie Darii

Pusta egzystencja Marysi

Śnieg już nie gryzł jej bosych stóp Maria przestała je czuć. Jedynie wiatr chłostał, jakby biczem, po twarzy, rękach i szyi, przeszywał cienką nocną koszulę i ciało pod nią. Siwe włosy, zasypane śniegiem, stały się ciężkie jak lodowe sople. Zaspy wyły, wirowały wściekle, a Maria przestała nawet rozumieć, dokąd idzie, błąkając się po własnym podwórku. Przytuliła się plecami do zamarzniętych sztachet i załamała ręce na piersi, zawodząc:

By się już szybciej umrzeć! Panie Boże, zabierz mnie… Umrzeć by…

Pewnie by tamtej nocy dokonała żywota, zamarzła na śmierć, gdyby nie sąsiadka Halina, która wyszła obejrzeć krowę. Czy przypadkiem nie zaczyna cielić? Zobaczyła rozwarte na oścież drzwi do domu Marii i światło sączące się szczeliną.

Maria! Co tam robisz po nocy, głupia babo?!

Ale Maria tylko stała w cieniu, ukryta za drzewami i świstem śnieżycy, i ze zaciśniętymi oczami powtarzała, jak zaklęta: umrzeć, umrzeć…

Halina rzuciła się z jej podwórka, wpadła przez furtkę.

Maria, gdzieś ty?! Marysia! Maria, do licha!

Nawet gdyby chciała odpowiedzieć, nie byłaby w stanie. Jęknęła, osunęła się wzdłuż płotu i, mamrocząc, oparła potarganą siwą głowę na kolanach. Skuliła się. Po zapadniętych, szarych policzkach płynęły łzy. Potem już tylko poczuła czyjeś ramiona ktoś próbował ją unieść, lecz była już sztywna jak kłoda.

A ty twarda babo, no trzymaj się! wydarła się Halina i poleciała po pomoc do męża. We dwójkę zawlekli Marię do izby.

Od tamtej chwili Maria nie wstała już z łóżka. Rano przyszła młoda pielęgniarka z ośrodka, zdziwiona, że w takim wieku, dziewięćdziesiąt jeden lat, nie dorobiła się nawet przeziębienia, jedynie odmroziła sobie stopy. Nachyliła się nad Marią i zapytała:

Do szpitala by pani potrzeba. Wezwać karetkę?

Staruszka popatrzyła smutno na czarne włosy dziewczyny, na jej policzki zarumienione od mrozu, i potrząsnęła głową.

Ja nigdzie nie jadę. Tu leżeć będę. I nie trać już czasu na mnie, dziecko moje, nic mi nie potrzeba. Idź z Bogiem.

Tak przeleżała dwa tygodnie. I po co, czemuż tamtej nocy wyszła na mróz boso, w jednej koszuli? Wszyscy uważali, że Maria zachorowała przez własną głupotę, ale ona widziała w tym coś tajemniczego, niemal jak przeznaczenie. Wieczorem przedtem siedziała na łóżku w świetle żarówki i pruła stary wełniany skarpet. Jej stare, sękate palce działały sprawnie, pamiętając robotę bez patrzenia. Myśli Marii były gdzieś daleko wzrok utkwiony w jednym miejscu ściany, uśmiech do wspomnień.

W jej życiu nie było nic dobrego od dzieciństwa tylko ciężka harówka, bieda, a z rzadka promyk słońca: jedyny zryw miłości, krótki i jedyny.

On nazywał się Grzegorz.

Grzesiek… Grzesiu… szeptała bezzębnie staruszka, uśmiechając się szerzej i jeszcze dziwniej.

Czasem zdawało jej się we śnie czy na jawie, że idzie na pole, na skraj majątku dziedziczki. Długo wpatruje się w horyzont, zasłaniając oczy dłonią od słońca, czeka Grzesia. On obiecał przyjść. W środku drżenie: strach i nadzieja. Maria widzi go w migotliwej fali żyta męska sylwetka zbliża się. Ona biegnie, szczęśliwa, krzyczy: Grzesiek! Grzesiek!

Na takich marzeniach zasnęła. Obudziła się w środku nocy, niespokojna przewracała się w łóżku. Rzut oka przez okno za nim śnieżyca, mróz trzeszczy na szybach. Odsunęła kołdrę, wyciągnęła ręce do przodu i po omacku, w ciemności, doszła do drzwi.

Szybko, zaraz wrócę…

Boso, nie pamiętając siebie, wyszła. Wlepiała się w biel zamieci nad wsią; jeszcze wyciągnęła rękę, jakby chciała coś uchwycić:

Grzesiu!…

Zimno przeszyło ją na wskroś, w środku czuła tylko lód. Bosymi stopami wyczuła lodowate schodki na dwór. Szła przed siebie, przez podwórze i przez płot, nie zwracając uwagi na wichurę.

Grzesiu! Tu jestem! Grzesiu!

Podeszła do płotu, rozejrzała się, pobiegła wzdłuż, nadal uśmiechnięta.

Szybko… Jeszcze z drugiej strony zobaczę…

Ale bramy już nie znalazła. Zakręciło ją po podwórku, zgubiła się. Gdzie nie dotarła drzewo, płot, śnieg do kolan… Tak ją znaleźli sąsiedzi.

Halina przyszła do niej, przyniosła jedzenie, rozpaliła piec, pogadała. Pielęgniarka robiła opatrunki, smarowała nogi maścią i kazała mierzyć temperaturę. Maria cicho wykonywała polecenia, a gdy zostawała sama, patrzyła pustym wzrokiem w sufit. Słuchała dźwięków z ulicy: szczekania psów, trzasku sań, świergotu dzieci wracających ze szkoły.

Najczęściej ogarniała ją senność. Otwierała oczy: raz świt, raz noc. Ziarenka deszczu stukały nieśmiało z rynny, drewno trzaskało w piecu. Boże, kiedy już umrę? Umrzeć by… myślała Maria bez końca.

Od dzieciństwa znała jedną, straszną prawdę: jej los to stromy, gliniasty brzeg zarosły kolczastym krzewem. Można się tylko staczać w dół, boleśnie obijając korzenie i kamienie, bez niczyjego oparcia. Tak żyli wszyscy wokół, Maria nie oczekiwała niczego więcej. Życie to było długie, męczące spadanie, któremu trzeba sprostać, zacisnąwszy zęby.

Tego roku wiosna przyszła późno i szorstko: chłodnymi wiatrami, nieustającym deszczem, rozmytymi drogami. Śnieg ustąpił dopiero w maju, odsłaniając garbatą ziemię ciemną, przesiąkniętą wodą jak stara, znoszona derka. Liście na brzozach długo nie chciały się budzić, sady stały jeszcze czarne, nagie. Maria, poprawiwszy na głowie mokry chustę, wlókł się przez rozchlapane błoto od studni. Wiadra z wodą kołysały się na drągu, zlewając się na zmarznięte kałuże, chłodząc jej popękane stopy. Po drugiej stronie ulicy, pod przekrzywionym płotem, stali zamgleni w deszczu mężczyźni, nieśmiało palili papierosy, zerkając na Marię. Przeszła obok bez patrzenia była już częścią tego smutnego pejzażu.

Marysia! zawołała Agata stara gospodyni, z którą razem służyły u dziedziczki. Głos ostry, nie cierpiący sprzeciwu. Szybko do sklepu! Powiedz Kaziowi, żeby dał najlepszy perkal dla panny. Z kwiatkami! I nie zwlekaj. Dziś z miasta goście, wieczorem stół szykować. I kwiatów narwij!

Maria postawiła wiadra ostrożnie na ganku. Poprawiwszy fartuch, którym obcierała ręce, ruszyła na skraj wsi. Miała dwadzieścia dwa lata, a wydawało się jej, że życie przeszło obok. Dwanaście lat wcześniej, po śmierci matki i ojca, zgarnęła ją do pracy krzykliwa wdowa dla kawałka chleba. Była wtedy chudą, zbiedzoną dziewczynką o przestraszonym spojrzeniu. Teraz wyrosła na wysoką, silną, umęczoną dziewczynę z mocarnymi rękami i oczami, w których nie tlił się już żaden blask.

Pracowała od świtu do nocy, aż w uszach dzwoniło, nogi puchły ciężarem. Rąbała drwa w lodowitym, jesiennym deszczu, doiła kozy w zimnej szopie, ugniatała glinę na piec, prała w przeręblu, aż rodniały palce. Plewiła ogród pod upałem, patrząc na dorodne porzeczki i maliny wiszące tuż-tuż nie wolno sięgnąć, każda jagoda liczyła się, a za jedną brakującą dziedziczka smagała pokrzywą: Nie dla ciebie rośnie, darmozjadko! Maria nauczyła się nie patrzeć wokół, tylko złością wyrywać chwasty i gryźć wargi, żeby nie ryczeć. Całymi dniami znikała jej sylwetka wśród zieleni ogrodu, a czerwone jagody kusiły, wisząc nisko nad ziemią. Ale Maria wytrzymywała.

W soboty paliła banię. Taszczyła ciężkie wiadra z rzeki, rozgrzewała aż do duszności kamienie, potem myła szorstką szmatą szerokie, miękkie plecy dziedziczki, aż robiło się jej słabo i ciemno przed oczami. Dziedziczka wystawiała to lewe ramię, to prawe, i kazała szorować dalej. Gdy skończyła, wycierała panią do sucha, ubierała w czyste i prowadziła do domu. Głowa Marii bzyczała, mdłości łapały za gardło. Dziedziczka przeważnie poganiała, czasem łapała ją za bok, a czasami, w dobrym humorze, klepała ją po policzku ciepłą, mokrą dłonią, mówiąc moja siła robocza. Maria już się przyzwyczaiła znała tylko takie życie. Czy ubierała byle jak, czy dostawała stare szmaty, czy chłopi żartowali lub śmiali się z niej na wiejskich zabawach wszystko było jej obojętne. Przepracowana, coraz bardziej zamknięta w sobie, nie chciała już nic od życia.

Pewnego dnia, gdy wspinała się na stołek, by umyć wysokie lustro, dziedziczka przyglądała jej się zamyślona:

Marysia, może by cię wydać za mąż? Chciałabyś?

Maria zeszła ze stołka, wycisnęła szmatkę i z obojętnością odpowiedziała:

Jak pani każe.

Albo zostaniesz starą panną?

Wszystko mi jedno.

Właśnie! huknęła dziedziczka, Stara panna i lepiej. Bo dzieci narobisz, harmider tylko. Twoja szeroka d… uniesie tuzin dzieciaków szczęście masz do tego, nie jak moja Paula!

Już miała się przeżegnać, myśląc o córce, lecz tylko westchnęła i zapomniała o sprawie, bo zawołała ją córka z drugiego pokoju.

Rozmowa ta nie poruszyła Marii w jej wnętrzu panowała cisza. Była duża i zdrowa, lecz niczego nie pragnęła, nie pozwalała sobie na żądze jak każda żywa istota. Między nią a innymi światem była niewidzialna ściana: zmęczenie i zapomniana nadzieja. Mężczyźni, widząc jej nieprzystępną urodę i twarde ruchy, nie interesowali się nią długo. Stary stajenny Franek powiedział: Ta uroda Marii nie dla ludzi, jeno dla Boga. Byłby tak dalej, gdyby nie przypadek Maria zaglądnęła chociaż na chwilę po tamtej stronie muru.

Zdarzyło się to na początku czerwca powietrze wreszcie glebało, łąki zalała soczysta zieleń. We dworze oczekiwano ważnych gości. Młoda panna, bledziutka, miała przyjąć młodego panicza z miasta, który ponoć miał jej oświadczyć się. Marię wysłano na łąkę rwać rumianki. Schodziła w dół, ostrożnie kładąc bose stopy na trawę, gdy na polnej ścieżce zaszedł jej drogę obcy chłopak. W modnym kubraku i błyszczących od pasty butach stał Grzesiek stajenny od sąsiadów. Jego oczy były zuchwałe, jasne włosy ciasno zaczesane żelem.

Zdrowie, piękność! zażartował, mierząc ją wzrokiem od stóp do głów.

Maria nie spojrzała na niego, po prostu przesunęła się bokiem.

Czego tu stoisz? zapytała zimno, patrząc pod nogi.

A ty jak się nazywasz?

Co trzeba, to wie, a ty nie musisz! rzuciła i minęła go jak kołek przy drodze.

Grzesiek się nie zraził. Przyjeżdżał co tydzień, z panem. Zawsze krzyczał głośno na podwórzu, Maria czuła ten jego wzrok, gdy myła ściany albo szorowała gary. Zawsze gdzieś się przy niej pojawiał: pod studnią, przy stodole, na schodach. Często rzucał głupie dowcipy, próbował ją uszczypnąć, lecz Maria po prostu go ignorowała. Pewnego razu, kiedy weszła do pustej szopy po mąkę, zaskoczył ją, łapiąc za biodra i dociskając do worków. Maria nie pisnęła. Instynktownie odepchnęła go z taką siłą, że walnął o słupek. Spojrzała na niego chłodno, jakby z litością:

No toś się nacierpiał…

Poprawiła chustę i wyszła, zostawiając go w słomie. Grzesiek długo siedział z bolącą głową, lecz patrząc za nią, poczuł coś nowego nie tylko pożądanie, lecz palącą ciekawość. Był przyzwyczajony do dziewczyn chichotliwych i łasych, a tu trafił mu się mur.

A Maria? Nie można powiedzieć, by była całkiem obojętna, ale nie czuła dziewczęcej fascynacji. To, co się w niej działo, było nowe i nieznane nie miała pragnień czy wyobrażeń. Grzesiek stał się tylko iskrą, bodźcem do jakiegoś przebudzenia.

Maria coraz częściej się uśmiechała. Chciała znów poczuć to dziwne, bolesne ciepło z piersi, które on w niej obudził. Wstawała wcześnie, patrzyła na mgły o świcie, doiła krowę, zamierała patrząc na wschód słońca, jak rosa świeci w trawie. Pragnęła upaść w tę zieleń i śmiać się z całej młodości i siły. Sama nie wiedziała czego chce po prostu żyć. Ale zaraz się opamiętywała i wracała do roboty. Cały miesiąc mijał tak samo.

Grzesiek nie miał u niej szczęścia poza pocałunkiem, wyrywanym siłą w piwnicy, za który od razu dostał w pysk. Maria spokojnie i mocno uderzyła go w twarz, tak, że więcej nie próbował. Ale coś się w niej zmieniło. Pewnego razu, kiedy przelewała wodę, zobaczyła, że Grzesiek chce jej pomóc, i uśmiechnęła się delikatnie. Potem sama go ukradkiem obserwowała przez okno, gdy z końmi się męczył. Dla niego znaczyło to wszystko, dla niej prawie nic. I tak ich krótka historia zakończyła się.

Pewnego dnia Grzesiek wstawił się za chłopakiem, którego złapano na podbieraniu kartofli z pola. Dziedziczka kazała stajennemu dać mu lanie. Maria przystanęła, zatrzęsła się na całym ciele, pobiegła, chcąc wziąć bat na siebie, ale ją odepchnięto. Podniosła wtedy kij, chcąc uderzyć katowskiego batogonia w plecy. Tłum się zatrzymał. Maria skradała się, gdy podbiegł Grzesiek i wyrwał bat.

– Spadaj! Sam wszystko pani opowiem! Spadaj!

Baby podbiegły do zapłakanego chłopca, dopytywały, jak mu na imię, uspokajały. Chłopak coś bełkotał, w końcu się skulił i zaszlochał.

– Mama mi umarła wczoraj… Umarła!

Maria na te słowa zaparła usta, a obrazy własnego dzieciństwa uderzyły ją jak cegła. Znów była tą dziewczynką. Rozpinała kołnierzyk bluzki, aż krzyżyk zerwał się z szyi, wpadła do swej izdebki i rzuciła się na łóżko. Całe jej ciało miotały spazmy. Ramiona drgały, palce wczepione w pierzynę. Płakała z żalu do siebie, z bezsilnej złości, z tęsknoty do czegoś, czego nigdy nie miała i nazwać nie umiała.

Grzesiek ją znalazł. Przysiadł obok, nie gadał, tylko objął drżące ramiona. Pierwszy raz nie odepchnęła go. Przytuliła się, czując ciepło jego silnego ciała, i zamilkła. Jeszcze łzy spływały po twarzy, ale rozpaczy już nie było. Słuchała jego oddechu i zapytała cicho:

A co tam jest, za lasem? Co dalej?

Miasto odrzekł nieco zdumiony pytaniem. Wielkie, z kamienicami, sklepami, kościołami.

A za nim?

Kolejne miasto. Ciągnie się tam pociąg. A potem morze, ponoć.

Maria zamilkła. Morza w życiu nie widziała, nawet rzekę pokonać się bała. Teraz zapragnęła zobaczyć to morze. Odejść stąd, gdzie ją poniżano, gdzie paliła dłonie do krwi, gdzie nazywano ją wołem roboczym i imienia nie pamiętano. Chciała być człowiekiem. Odwróciła się do Grześka, uchwyciła jego twarz w spracowane dłonie i patrząc prosto w oczy zapytała:

Weźmiesz mnie? Ożenisz się?

Grzesiek się wycofał. Był lekkoduchem i lubił chełpić się przed dziewczynami, ale na poważny krok nie był gotowy. Kręcił się, mówił, że trzeba poczekać, oszczędzić trochę pieniędzy. Ale Maria już nie słuchała. W niej zerwała się tama. Stała się nagle inna odważna, zdeterminowana, niemal szalona. Sama ciągnęła go do siebie, całowała, szeptała, że nie obchodzi ją, co powiedzą, robi wszystko, by z nim być, by uciec. Tamtej nocy zgubiła krzyżyk, który nosiła od dziecka nie szukała go. Tak widocznie musiało być powiedziała cicho z nutą dziwnej rezygnacji.

Grzesiek pojawił się jeszcze parę razy. Spotykali się w stogu, w piwnicy, w krzakach za wsią. Maria rozkwitła. Chodziła po swojemu: lekko, z głową wysoko. W oczach zapłonął blask, na policzkach pierwszy rumieniec. Zaczęła się uśmiechać, niezdarnie, jakby tego dopiero się uczyła.

I wszystko się nagle skończyło. Wesele panny odbyło się hucznie, nowy pan wywiózł żonę do miasta Grzesiek wyjechał z nimi. Marię nawet nie uprzedził kucharka ją uświadomiła: Twój pojechał, Marysiu. Z panem. Szukaj wiatru w polu.

Maria czekała. Codziennie wychodziła na drogę, patrzyła na błotnisty trakt niknący w lesie. Stała w miejscu, z rękami na piersi, aż do zmierzchu i pierwszych gwiazd. Przestała jeść, przestała spać. Jej piękne, schudłe oblicze stawało się przezroczyste, oczy zapadały, lecz połyskiwał w nich szaleńczy blask. Agata kłóciła się z nią, popychała, rzucała garnkiem, a Maria tylko uśmiechała się idiotycznie. Była pewna: on wróci. Musi wrócić. Czuła to każdą zmęczoną komórką swojego ciała.

Minęło lato: gorące, duszne, z burzami. Przyszła szara, mokra jesień, pełna mgieł. Maria patrzyła w horyzont, gdzie linia lasu spinała się z niebem. Myślała, że jeśli będzie cierpliwie czekać, Grzesiek wróci. Nikogo nie pytała o niego, a nawet gdy mówili, nie rozumiała, tylko się uśmiechała. Wiedziała, że siły wyższe nie pozwalają mu być przy niej. Wiedziała też, że jeśli najpiękniejsze chwile w jej życiu to te pocałunki z Grześkiem, on także musi tego chcieć. Ktoż nie chce być szczęśliwy? Wierzyła, że trzeba po prostu czekać. Mówiła krótko, zamyślona napadała na robotę, by szybciej mieć ją z głowy. W wolnych chwilach siedziała i patrzyła przez wszystko, nie widząc nic. Dni i lata mieszały się w jedno. Ona czekała.

Późną jesienią, kiedy drzewa ogołocił deszcz i pola pociemniały, Maria, grzebiąc w ogródku, podniosła nagle głowę. Na skraju lasu zobaczyła samotną sylwetkę. Serce podskoczyło. Pomyślała, że to Grzesiek. Rzuciła łopatę i pobiegła, nie czując nóg, wymachując ramionami i wołając go piskliwym głosem:

Poczekaj! Niedługo!

Mężczyzna nawet się nie obejrzał. Maria dobiegła do wezbranej rzeczki, rozglądała się bezradnie. Pływać się bała, a on był już po drugiej stronie. Stanęła na pniu, patrzyła żarliwie w oddalającą się postać. Bała się zapłakać, by nie zniknął. Po chwili sylwetka zamieniła się w plamę i zniknęła w zieleni.

Znalazła ją sąsiadka, kopiąca maliny. Zatrzymała się, pokręciła głową.

Co ty tu, babo, siedzisz? Po co poleciałaś?

To był Grzesiek odpowiedziała Maria bez odwracania głowy.

Jaki Grzesiek?

Stajenny… jeździł do naszej panny z panem młodym.

Z sąsiedniego dworu? E, co ci z tego?

Czekam na niego.

A po co czekać? westchnęła sąsiadka. On dawno się ożenił. Słyszałam, że mieszka w Okuniewie, dzieci cała gromada. Sam już kaleka, ponoć nie chodzi po wypadku. Może nawet już nie żyje źle wyglądał, gdy znajomy go widział. Z czego się śmiejesz?

Ha-ha-ha! wybuchała Maria, siedząc na ziemi, z rozwianymi włosami, pozbawionymi życia oczami. Jej śmiech był nerwowy, głośny, aż sąsiadka się przeżegnała.

Głupia, jeszcze się rechocze! Chryste, miej litość.

On młody, cudny, zdrowy Maria wskazała na pierś, a jej oczy błyszczały szaleństwem. A ja… wiesz kim jestem?

Kim?

Jego żona. Dzieci nie mamy, bo nigdy w ciąży nie byłam.

Głupia baba, przecież od tamtego czasu minęło ze trzydzieści lat, już jest stary! kobieta szarpnęła ją za rękę. Chodź stąd!

Maria się śmiała, patrząc nieprzytomnymi oczami.

Czemu skłamałaś? Czemu?!

Biedna pomyślała sąsiadka. Jak już obłąkana, lepiej jej nie drażnić… I pospiesznie się przeżegnała, cofając się z podwórka.

Od tego dnia cała wieś mówiła o Marii jak o błogosławionej. Przestała płakać i czekać tak jak dawniej zrozpaczona. Pracowała na swoim kawałku ziemi jeszcze zagorzalej, jakby chciała zabić robotą ból, co gnieździł się w piersi. W wolnych chwilach siadała na ganku i patrzyła na las, gdzie wyobrażała sobie leży morze, które chciała zobaczyć.

Póki jeszcze starość całkiem jej nie złamała, nawet w samo południe, gdy powietrze pachniało słodko kwitnącą lipą i piwoniami, Maria zakładała czystą, upraną koszulę, rozczesywała swoje długie, siwiejące włosy i długo wpatrywała się w horyzont, gdzie błękit lasu stapiał się z niebem. Stała nieruchomo, już nieładna, lecz w jej postawie było coś prastarego, cierpliwego jakby zrosła się z tą ziemią i czekała nie lata całe wieki. Gdy ktoś z ciekawości pytał, kogo wypatruje, odpowiadała z cichym uśmiechem:

Szczęścia swojego. Tam jest, za lasem. Grzesiek obiecał dziś przyjechać.

No, nieszkodliwa już, biedna kobieta!

Tylko drzewa szumiały nad wioską, rzeka toczyła swe wolne wody, a gdzieś daleko, daleko, za lasem i polami, za miastami, szumiało nieznane morze, o którym Maria marzyła tylko przez imię.

Zaskrzypiały drzwi izby. Halina przyszła rozpalić w piecu. Maria spojrzała na nią pustymi oczami.

No i co? Jak nogi? spytała Halina.

Staruszka zamamrotała coś pod nosem. Halina przysunęła się.

Co? Nie słyszę!

… już umrzeć by… Nie wróci on. Zostało już tylko umieranie…

A z Marią została już tylko cisza i wspomnienie, że życie przynosi czasem iskrę światła nawet najbardziej pogrążonym w szarości sercom. Trzeba tylko umieć czekać, ale nie wolno pozwolić, by czekanie zabiło w nas chęć do życia.