Nie oddam jego mieszkania

Po co przyszłaś?

Wiesława stała w drzwiach, nie ruszając się ani o krok. Trzymała ręce na framudze, jakby broniła wejścia nie tylko do pokoju, ale i do swojego życia.

Dzień dobry, pani Wiesławo.

Zapytałam, po co przyszłaś.

Joanna nie odpowiedziała od razu. Spojrzała na wycieraczkę, tę granatową z białym rantem, którą sama kiedyś kupiła w przejściu podziemnym. Nadal tam leżała, przetarta, ale nie wyrzucona.

Mogę wejść?

Cisza przeciągnęła się. Wiesława nie drgnęła. Dopiero po chwili odsunęła się na bok i poszła do kuchni. To można było uznać za zaproszenie.

Joanna weszła do środka i zamknęła drzwi. W przedpokoju pachniało znajomie, choć trochę inaczej niż dawniej. Kiedyś czuć tu było papierosy, które Wojtek wieszał na tym właśnie, lewym haku. Teraz wisiał tam tylko flanelowy szlafrok i stara czapka na drutach.

W kuchni Wiesława już stukała czajnikiem, choć wcale nie wyglądało, żeby miała zamiar częstować. Po prostu musiała czymś zająć ręce.

Widziałam światło w oknie zaczęła Joanna. Przechodziłam obok.

O dziesiątej wieczorem?

Autobus się spóźnił. Czekałam na przystanku.

Wiesława postawiła czajnik i spojrzała na Joannę takim wzrokiem, jakim patrzy się na kogoś, komu już dawno nie ufamy, choć formalnie się go jeszcze nie skreśliło.

No przebieraj się, skoro już jesteś.

Joanna odwiesiła płaszcz na ten sam, lewy hak, pod czapkę, po chwili zastanowienia przełożyła na prawy.

Usiadły naprzeciwko siebie przy kuchennym stole. Wiesława nalała herbatę, nawet nie pytając, czy Joanna chce. Cukier podała bez słowa, patrząc gdzieś w bok. To były takie ruchy, co się robi automatycznie, kiedy się nie potrafi inaczej bo gość to gość, nawet jeśli głowa się z tym kłóci.

Jak się trzymasz? zapytała Joanna.

Dobrze. Tak, jak zawsze.

Joanna spojrzała na jej dłonie, szczupłe, poprzecinane plamkami, ściśle zaciśnięte na kubku. Za mocno, jak na to „dobrze” i „jak zawsze”.

Chciałam pogadać powiedziała Joanna.

O czym.

O różnych sprawach.

O papierach?

Joanna się zawahała.

Nie tylko.

Wiesława upiła łyk. Kubek stuknął cicho o blat.

O papierach rozmawiaj z notariuszem. Wszystko już powiedziałam.

Wiem.

To po co powtarzać.

Już nie pytała, tylko oświadczała, więc Joanna nie odpowiedziała. Wzięła łyk herbaty. Za gorąca. Odstawiła.

Za oknem sypał drobny, jesienny deszcz, ten co nie pada, tylko wisi w powietrzu. Latarnia na ulicy się kołysała, cień przesuwał się po parapecie raz z jednej strony, raz z drugiej.

Joanna znała tę kuchnię doskonale. Wiedziała, co jest w którym szufladzie, gdzie sznurki, stare baterie, które Wojtek zatrzymał „bo może się jeszcze przydadzą”. Pod zlewem stało wiadro, wyjmowane tylko gdy znowu cieknie rura, tak jak każdej jesieni. A za lodówką szczelina, do której kiedyś wpadła złotówka i pół godziny próbowali ją wydostać linijką. Śmiali się wszyscy: Wojtek, Tomek… Joanna też.

Tomek. Trzy miesiące.

Przywiozłam powidła powiedziała. Z śliwek mirabelek. Są w siatce pod drzwiami, nie wiem, czy pani zauważyła.

Wiesława zerknęła w stronę przedpokoju.

Zauważyłam.

Z mirabelek pani lubiła.

Lubiłam… lubię.

W tej pomyłce czasowej było coś bardzo precyzyjnego, jakby Wiesława sama nie wiedziała już, w którym czasie żyje.

Joanna zrozumiała to aż za dobrze. Jej też zdarzało się mówić o nim w czasie teraźniejszym, i nagle milkła z tą ciszą, przy której żałowała, że w ogóle zaczęła.

Słyszałam, że miała pani jechać do Gosi do Poznania powiedziała Joanna.

Miałam. Jeszcze nie pojechałam.

Czemu się pani waha?

Sama nie wiem. Sprawy różne.

Joanna patrzyła na nią. Żadnych takich spraw nie było, obie o tym wiedziały. Było tylko to mieszkanie, którego nie chciało się zostawić samego. Strach wyjechać, i wrócić do pustego. Albo, że ktoś zacznie cię żałować, a tego Wiesława naprawdę nie znosiła.

Pani Wiesławo… Joanna mówiła ciszej, poważniej. Nie przyszłam przez dokumenty. Szczerze.

Tak, szczerze powtórzyła Wiesława, nie do końca wiadomo czy wierząc.

Rozumiem, że jest pani na mnie zła.

Nie jestem zła.

Dobrze.

Ja po prostu nie rozumiem tu głos Wiesławy się ożywił, zadrżał. Jak można… minęło już pół roku. Ty już pewnie dalej… a ja stoję w tym samym miejscu.

Joanna nie prostowała, nie wyjaśniała. Milczała.

Widziałam cię mówiła dalej Wiesława. Sąsiadka Basia mi powiedziała. Byłaś w sierpniu z kimś w kawiarni, na Piłsudskiego.

To był kolega z pracy. Robiliśmy razem projekt.

Kolega…

Tak.

Wiesława wstała, stanęła przy oknie.

Tomek cię kochał powiedziała, nie odwracając się. Bardzo. Może nawet bardziej, niż myślałaś.

Wiem.

Nie jestem pewna.

Joanna ścisnęła kubek. W środku coś ją zabolało, jak cień od tej latarni. Gdyby się teraz odezwała, to pewnie powiedziałaby coś niepotrzebnego, więc zamilkła.

Nie mówię, że jesteś zła rzuciła Wiesława. Po prostu jesteś młoda, masz czterdzieści dwa lata, całe życie przed tobą. Ja mam sześćdziesiąt osiem. I miałam jednego syna.

Wiem.

I nie ma już go. A ty przychodzisz z powidłami.

Brzmiało to ostro, ale tylko dlatego, że było prawdą. Joanna poczuła nawet pewną wdzięczność za tę precyzję.

Ja nie wiem jak inaczej. Nie umiem bez słów. Muszę jakoś przyjść, coś dać. Przynoszę powidła, bo z pustymi rękoma jeszcze trudniej.

Wiesława odwróciła się, spojrzała na Joannę uważnie.

Płakałaś? Przed wejściem?

Trochę.

Na klatce schodowej?

Tak.

Coś w jej twarzy zmiękło. Usiadła z powrotem.

Obie głupie jesteśmy powiedziała.

I to było pierwsze tego wieczora, co padło bez podwójnego dna.

Zamilkły. Deszcz za oknem rozlał się już na dobre.

Opowiedz mi poprosiła Joanna. O testamencie. O co naprawdę chodzi. Nie przez notariusza, tylko po prostu.

Wiesława patrzyła na nią z lekkim zaskoczeniem. Jakby nie spodziewała się, że ktoś ją tak zwyczajnie poprosi o jej wersję.

Tam jest mieszkanie powiedziała To mieszkanie Tomka, które z ojcem mu kupiliśmy. Oszczędzaliśmy tyle lat, osiem prawie. Chcieliśmy, żeby miał swoje. I mieszkał tam. Ty też. Nie twierdzę, że to źle, ale po papierach…

Po papierach zapisane jest na mnie dokończyła Joanna.

Przecież nie byliście nawet po ślubie.

Mieszkaliśmy razem sześć lat.

Wiem Wiesława wsparła ręce na stole. Ale wydaje mi się, że on by nie chciał, żebym nie miała z tym mieszaniem nic wspólnego. Nie tak całkiem…

Napisał testament, pani Wiesławo. Sam.

Wiem… Może dobrze napisał. Sama już nie wiem. Na początku byłam bardzo zła, teraz… już nie zła. Tylko nie rozumiem.

Czego nie rozumiesz?

Po co ją trzymasz. Przecież podobno myślisz o przeprowadzce. Sama mówiłaś Basi. Czemu nie sprzedasz, skoro i tak nie będziesz tam na stałe?

Joanna popatrzyła na nią.

Tak powiedziałam, jak miałam zupełny dół w lipcu. Nie wiem jeszcze.

Ale jeśli sprzedasz przerwała Wiesława.

Nie zamierzam sprzedawać.

A jeśli jednak, uprzedziłabyś mnie? Najpierw mnie, nie obcych?

Tu Joanna zrozumiała, że to jest sedno. Nie chodzi o mieszkanie, nie o metry, nie o pieniądze. Chodzi o to, żeby nie stać się obcą. Mieć prawo wiedzieć pierwsza. Zostawić nitkę do syna przez tę kobietę, która mieszkała w jego domu, a znała go po swojemu.

Powiem ci pierwszej, obiecuję.

Wiesława kiwnęła głową, krótko. Zalała sobie jeszcze herbatę.

Jadłaś dziś coś? spytała.

Rano.

Rano… podniosła się, otworzyła lodówkę. Gotowałam zupę. Z wermiszelem. Zjesz?

Zjem.

Kiedy Wiesława podgrzewała zupę, Joanna patrzyła na jej plecy i myślała, że w innym życiu mogłoby być zupełnie inaczej. Może byłyby sobie bliższe. Może razem jeździłyby na działkę, dzwoniły bez okazji. Albo jednak nie. Może zawsze byłby ten dystans za różne, by być bliskie, za podobne, by być sobie obce.

Zupa była zwyczajna, domowa. Marchew, cebula, trochę natki i makaron.

Dobre powiedziała Joanna.

Nie przesadzaj.

Naprawdę.

Wiesława jadła w ciszy. Potem nagle, nie patrząc na nią, rzuciła:

On cię szukał w szpitalu. Wiesz o tym?

Joanna zamarła z łyżką.

Co?

W kwietniu wyjechałaś na konferencję. On wtedy trafił na badania, ja byłam i wciąż się pytał, kiedy wrócisz. Mówiłam nie wiem. On: miała dziś być. Potem jutro. Potem pojutrze”.

Joanna odstawiła łyżkę.

Wróciłam na drugi dzień, jak tylko się dowiedziałam.

Wiem Wiesława w końcu na nią spojrzała. Nie mówię tego, żeby mieć pretensje. Po prostu, żebyś wiedziała.

Po co?

Nie wiem. Żebyś wiedziała i ty, nie tylko ja.

Było to uczciwe. Joanna poczuła, że w ustach ma suchość mimo niedawnego ciepłego jedzenia. Wzięła łyk herbaty, która już dawno wystygła.

Nigdy nie mówił, że się boi powiedziała Myślałam, że jest spokojny, że mu lepiej, kiedy go nie obsługuję.

Nie lubił, jak go żałowano.

Właśnie. Myślałam, że robię dobrze.

Może i robiłaś. Może nie. Teraz kto to wie.

To kto to wie wisiało w powietrzu.

Sprzątały naczynia razem, choć Wiesława nie prosiła o pomoc. Prawie ta sama codzienność, co za dawnych czasów, ale teraz już z innym ładunkiem.

Potem usiadły do stołu z prostymi ciastkami z „Społem”, rozkruszonymi resztkami opakowania.

Basia mówi, żebym się zapisała do jakiegoś kółka. Akwarele dla emerytek w domu kultury, w czwartek.

I co, chce się pani?

Nie wiem. Jakoś głupio.

Czemu głupio?

W moim wieku…

W pani wieku to właśnie czas na takie rzeczy uśmiechnęła się Joanna.

Wiesława spojrzała na nią z przekąsem.

Gadasz jak pracownik opieki społecznej.

A pani jakby sto lat miała.

Sześćdziesiąt osiem.

To jeszcze nie sto.

Wiesława chrupnęła herbatnika.

Ciągle coś robiłam w życiu. Praca, potem Tomek, miały być wnuki…. Nie umiem tak po prostu. Akwarele to tak po prostu.

Może warto się nauczyć.

Łatwo powiedzieć.

Trudniej zrobić, wiem Joanna przyznała. Mi też jest trudno.

Wiesława spojrzała pytająco.

To też zapiszesz się do kółka?

Nie. Ale szukam czegoś. Praca, znajomi, wszystko jest. Ale wracam do domu i nie wiem, co ze sobą zrobić. Siedzę i myślę, że zaraz wszedłby i powiedział coś swojego dziwnego, i od razu by było lżej.

Chwila przerwy.

On był mistrzem w opowiadaniu głupot powiedziała Wiesława.

To prawda.

Przychodził i rzucał, że w dzieciństwie sądził, jakoby suseł to jakaś pochodna od soku, bo nazywa się podobnie. Co za pomysły.

Mówił mi raz, że słoń po mongolsku to „zaan”, i że to superśmieszne bo brzmi, jakby się przechwalał.

Wiesława parsknęła. Krótko i z zaskoczeniem.

Boże, skąd on to brał?

Czytał dużo.

Wiecznie z książką. Od stołu nie mogłam go odciągnąć.

Pokazywał mi zdjęcie na działce, miał z osiem lat, siedział z książką na schodku, a dookoła wszyscy w ruchu.

Pamiętam tamtą działkę… Mój Kazio to cały dzień w ogrodzie. A Tomek tylko czytał, myślałam: co za dziecko. Potem machnęłam ręką.

Co wtedy czytał?

Coś o kapitanach i morzach. A za morzem pierwszy raz pojechał dopiero w szesnastym roku życia. Stał długo na brzegu i mówi: „w książkach wyglądało na większe”.

Joanna się uśmiechnęła. Tę historię znała z innej strony, od Tomka, ale była bardzo podobna. Ciekawe, która wersja prawdziwa, a może już żadnej nie ma. Stały się rodzinnymi legendami.

Dużo mi opowiadał o panu Kaziu wtrącila Joanna. Tęsknił.

Kazio, Kazimierz Nowak, zmarł sześć lat temu, zanim Joanna poznała Tomka.

Tak, tęsknił.

Pani też?

Codziennie. Już się przyzwyczaiłam, ale tęsknię.

To nie przeczy sobie Joanna skinęła głową.

Cisza. Joanna odezwała się pierwsza:

Proszę opowiedzieć o nim, o Tomku małym. Mało wiem, on nie lubił mówić o dzieciństwie.

Wiesława spojrzała z namysłem.

Po co ci to?

Chcę wiedzieć, póki jest kto opowiedzieć.

Brzmiało to ostro, ale Joanna się nie cofnęła.

Wiesława zamilkła na chwilę. Potem podniosła się, zniknęła w pokoju. Słychać było szuranie w szafie. Wróciła z kartonem na dokumenty, wiekowym, trzymanym na antresoli.

To jego rzeczy. Przeglądałam we wrześniu. Trochę rozdałam, trochę zostawiłam.

Otworzyła wieko. W środku były zeszyty, parę małych zabawek, kartki z dziecięcymi rysunkami. Joanna ostrożnie wzięła zeszyt. Krzywe pismo: Tomek Nowak, klasa II.

Boże… szepnęła.

No właśnie… Tak sobie mówię za każdym razem.

Przeglądały razem. Wiesława opowiadała, Joanna słuchała. Jak w wieku sześciu lat chciał nauczyć się stać na głowie i potem chodził z guzem. Jak przyniósł kiedyś kota z podwórka, najpierw Kazik nie chciał, potem polubił, a kot po dwóch latach sam poszedł, bo ma swoje prawa, mamo. Jak w wieku czternastu ogłosił, że będzie informatykiem, „bo informatycy nie biegają po dworze i można w kapciach pracować.

I rzeczywiście w kapciach pracował przyznała Joanna.

Obietnicy dotrzymał.

Było już po północy, kiedy Joanna podniosła głowę i spojrzała na zegar.

Muszę jechać. Zaraz ostatni autobus.

Zostań powiedziała nagle Wiesława, szybko, jakby ją to zaskoczyło. Rozłożę ci na kanapie.

Nie chcę sprawiać kłopotu.

Komu kłopot?

Joanna spojrzała na nią. Wiesława patrzyła gdzieś w bok, jakby to nie ona mówiła.

To zostanę. Dziękuję.

Gdy Wiesława szykowała pościel, Joanna myła kubki. Stała przy zlewie, patrzyła w czarne okno, za którym odbijała się kuchnia, żółta lampa, jej sylwetka. Myślała, że trzy miesiące temu nie wyobraziłaby sobie tego wieczoru. Zupy, tych zeszytów, tego „zostań”.

I że z rodziną po żałobie trzeba po prostu przyjść, nawet jeśli nie wiadomo jak, choćby z powidłami, i posiedzieć obok, aż coś się ułoży. Może jeszcze się nie ułożyło, ale chyba ruszyło z miejsca.

Pokój był ten sam, gdzie kilka razy nocowała z Tomkiem u Wiesławy. Ta sama, trochę zapadnięta kanapa, pled w kratę, którego Wiesława nazywała brązowym, chociaż był raczej terakotowy. Joanna leżała, patrzyła w sufit.

Na półce stały stare książki Kazikowe, głównie historia, trochę klasyki. Między nimi jedna cienka, zupełnie niepasująca. Joanna podeszła, przyjrzała się. Nazywała się „Listy z daleka”, nie znała autora. Otworzyła na pierwszej stronie. Tam, długopisem i znajomym pismem Tomka: Mamie na urodziny. Czytaj powoli. Kocham.

Zamknęła książkę. Odłożyła na półkę.

Patrzyła na nią długo.

Za ścianą cicho tylko kroki Wiesławy, skrzypnięcie deski, krótkie otwarcie kranu. Życie, które się po prostu toczy, mimo wszystko, zwykłe i spokojne.

Rano Wiesława gotowała owsiankę. Joanna usiadła. Bez pytania talerz przed nią, obok szklanka soku pomarańczowego. Za oknem szare, październikowe niebo, mokry asfalt, gołe gałęzie.

Na którą musisz być w pracy? spytała Wiesława.

Na dziesiątą. Zdecydowanie zdążę.

Metro masz trzy przystanki stąd.

Pamięta pani.

Tomek mówił.

Joanna jadła owsiankę. Słona, nie słodka, z masłem. Taką gotowała jej mama potem wszystkie słodziły, a tu wrócił dawno nie znany smak.

Chcę ci coś pokazać powiedziała nagle Wiesława. Przyniosła kopertę. Znalazłam przy sprzątaniu. To jego z czasu wojska. Chciał, żebym to miała. Przeczytaj, tylko przeczytaj.

Wyjęła list pisany drobnym pismem. Trzy strony. Joanna czytała powoli, jak było napisane.

Tomek pisał o tym, jak rano za oknem baraku był mglisty topola, że się stojąc myśli, czy wszystko się zmienia, czy nie. O pyzie na piechotę. O tęsknocie za ciszą w swoim pokoju.

Był innym Tomkiem niż ten, którego znała. Młodszym, delikatniejszym.

Mogę przepisać lub zrobić zdjęcie? Dla siebie.

Wiesława spojrzała uważnie.

Weź sobie. Już nie potrzebuję.

Ale to pani pamiątka.

Joanna… pierwszy raz powiedziała jej po imieniu. Weź.

Joanna schowała list do koperty, kopertę do torebki. Nie znalazła słów, więc milczała.

Pozmywały razem, jak poprzedniego wieczoru może nawet bardziej „razem”.

Jedź do Gosi rzuciła Joanna. Mieszkanie nie ucieknie. A Gosia pewnie czeka.

Dzwoniła w zeszłym tygodniu. Mówi, że się na mnie obrazi.

No to leć.

Zobaczymy.

Pani Wiesławo…

Zobaczymy, mówię.

Joanna odwiesiła ścierkę.

Mogę czasem wpadać? Nie często, ale czasem?

Wiesława trzymała długo ręcznik, patrzyła w zlew. W końcu powiedziała:

Przychodź. Ugotuję zupę.

Z wermiszelem?

A chcesz z gryczaną?

Wermiszelowa wystarczy.

To się zgadamy.

Joanna się ubrała. Wiesława odprowadziła ją do drzwi. Joanna założyła płaszcz, wzięła torebkę.

Dziękuję za noc.

Tam tam. Idź, bo się spóźnisz.

Joanna już łapała za klamkę, gdy zapytała:

Ta książka „Czytaj powoli”, od Tomka, pani ją czytała?

Zaczęłam… Czytam powoli.

On napisał, że powoli.

Wiem… Znał mnie.

Joanna pokiwała głową. Otworzyła drzwi.

Do widzenia.

Do widzenia rzuciła Wiesława.

Joanna słyszała jeszcze, jak za drzwiami kluczyk zamek przekręcał się nie od razu.

Na klatce schodowej pachniało wilgocią i trochę farbą. Żarówka na półpiętrze migała, ale świeciła. Schodziła powoli, trzymając się poręczy.

Na zewnątrz ta sama jesień, ludzie śpieszący do pracy, gdzieś krzyknął samochód, gołębie grzebały przy chodniku jakby nic wyjątkowego się nie wydarzyło, a jednak wszystko było trochę inne.

Joanna poszła w stronę metra i myślała, że pojednanie to nie jest jeden moment, po którym świat staje się inny. To nie decyzja. To raczej właśnie ten kubek zupy, stare zeszyty, noc na czyjejś kanapie, ręcznik w rękach. List w kopercie.

Nie wiedziała, co będzie dalej. Jak to się ułoży ona i Wiesława, w tym dziwnym stanie bez nazwy. Nie teściowa i synowa, nie przyjaciółki, a jednak coś między tym. Coś, co trzyma się na wspólnej pamięci o jednym człowieku.

List został w torebce. Postanowiła, że do wieczora nie otworzy.

W metrze, kilka przystanków przed swoją stacją, napisała Wiesławie SMS-a: „Jestem na miejscu. Dzięki za owsiankę”.

Odpowiedź przyszła dwadzieścia minut później, gdy Joanna już rozpakowywała się w pracy: „Proszę. Powidła do szafki schowałam”.

Joanna schowała telefon, zdjęła płaszcz.

Po korytarzu niósł się śmiech, wesoły i zupełnie nie na temat. Za oknem szary, prawie biały kawałek nieba. Joanna pomyślała, że dzień może się wyjaśnić, a może nie. Październik wszystko jest możliwe.

Poszła na zebranie.

W piątek wieczorem, trzy dni później, zadzwoniła Wiesława. Joanna stała nad garnkiem, akurat podgrzewała obiad, więc odebrała dopiero po trzecim dzwonku.

Jadę do Gosi powiedziała Wiesława bez przywitania W sobotę rano.

Dobrze.

Na dziesięć dni.

Jasne.

Chwila ciszy.

Nie masz za złe, że zadzwoniłam?

Nie. Dobrze, że pani dzwoni.

No… Wiesława zamilkła. To na razie.

Pozdrów Gosię.

Przekażę. A, jeszcze jedno. Ta książka w pokoju, gdzie spałaś. Zabierz ją, jak następnym razem przyjedziesz. Należała do Tomka, jemu niech będzie przy tobie.

Joanna stała przy kuchence z łyżką w ręku. Obiad już niemal wykipiał, szybko zmniejszyła ogień.

Dobrze. Wezmę.

To wszystko. Idę się pakować.

Szerokiej drogi.

Dziękuję.

Zamilkły na chwilę.

Do widzenia powiedziała Wiesława.

Do widzenia.

Joanna mieszała zupę, patrząc w okno na ciemność i rozświetlone latarnie.

Gdzieś w Poznaniu Gosia już szykowała coś na stół. Na półce w pokoju czekała książka z dopiskiem czytaj powoli. Kocham. W szafce w obcym mieszkaniu stoi słoik powideł z mirabelek.

To chyba właśnie wszystko, co zostaje. Nie papiery, nie metry. To właśnie. Powidła. List w kopercie. Słowo powiedziane w złym momencie, a tak potrzebne.

Joanna zdjęła z palnika zupę i wolno zamieszała.