Własne miejsce

Swoje miejsce

Mamo, co ty robisz?! Co ty wyprawiasz? Zosia była o krok od płaczu, widząc, jak matka wyrzuca z szafy jej nieliczne rzeczy. Czerwona sukienka w białe kropki, ukochana Zosi, została rzucona niedbale na podłogę, czym od razu zainteresował się młodszy brat, który siedział przy nogach. Staś chwycił pasek sukienki i zaczął go gryźć. Nie rób tego, Stasiu! Oddaj, proszę!

Żałujesz szmaty! Halina rzuciła dżinsy Zosi do pozostałych rzeczy i zatrzasnęła szafę. Wynoś się!

Ale dokąd, mamo? Dokąd mam pójść? I to wieczorem? Co ty robisz?

Robię, co chcę! To mój dom! Tu nie masz swojego miejsca!

Jak to? A ja? Przecież to też mój dom!

Nie, kochanieńka! Tu nie masz nic swojego! Halina wzięła syna na ręce i wytarła mu nos rąbkiem Zosinej sukienki. Nic a nic! I przestań mi wreszcie szarpać nerwy! Dopiero co zaczęłam układać swoje życie, a ty chcesz mi wszystko popsuć! Nie pozwolę na to!

Mamo, co ja ci psuję? No co?!

A kto przed Wojtusiem się wdzięczy? Nie ty?

Mamo! Zosia aż krzyknęła, tak głośno, że Staś przestraszył się i rozpłakał. Co ty mówisz?! Słyszysz siebie w ogóle?!

Doskonale słyszę! Dosyć! Powiedziałam wszystko! Za pięć minut ma cię tu nie być!

Halina kopnęła drzwi i wyszła, a Zosia stała zdezorientowana, jeszcze nie wierząc, co się przed chwilą stało. Chyba właśnie została wyrzucona z domu W głowie miała pustkę, nie umiała się złapać żadnej myśli, która pchnęłaby ją do działania. Zza drzwi rozległ się głośny płacz Stasia i Zosia w końcu ocknęła się. Brat płakał tak żałośnie, że odruchowo podeszła do drzwi. Przecież to była jej codzienna troska uspokoić go, czymś zająć, byleby przestał płakać. Nowy mąż matki nie znosił, gdy jego syn płakał. Dziecięce łzy go drażniły, podobnie zresztą jak wszystko, co wiązało się z małym dzieckiem. Zosia, dorastająca wcześniej w atmosferze czułości, nie rozumiała, co działo się z matką w takich chwilach. Zamiast przytulić syna i uspokoić, od razu oddawała dziecko Zosi i szła do męża.

Zajmij się! Jesteś dorosła to pomagaj!

Dorosła… Jeszcze wczoraj była rozpieszczaną córeczką mamusi i tatusia, a dziś stała się, jak mówiła teraz matka, odciętym kawałkiem. Ostatnie dwa lata wszystko biegło tak szybko, że Zosia nie nadążała za zdarzeniami.

Najpierw, po zawale, odszedł tata. To było takie niesprawiedliwe i głupie, bo przecież można go było uratować, gdyby tylko w pobliżu przystanku znalazł się ktoś, komu nie byłby obojętny cudzy los. Tacie Zosi nie było nawet pięćdziesięciu, dobrze ubrany, schludny, nie wyglądał na bezdomnego, a jednak przeleżał obok przystanku ponad godzinę. A ludzie przechodzili… Śpieszyli się zapewne… Nikt nie podszedł, nie zapytał, nie wezwał pogotowia. Uznać musieli, że jest pijany, skoro śpi listopadowym popołudniem na ulicy. Kiedy jakaś kobieta w końcu do niego podeszła, było już za późno.

Zosia doskonale pamiętała, jak wtedy zachowała się matka. Jakby utknęła w czasie, niema, nieobecna. Zosia płakała, próbowała wołać do niej, ale na próżno. Halina ani jednej łzy nie uroniła podczas pogrzebu, potem zamknęła się w pokoju, całkowicie zapominając o córce.

Rodziny nie mieli, a dawni przyjaciele rodziców pojawiali się co najwyżej na większe święta i znów znikali, nie uczestnicząc w ich życiu. Zosia pamiętała, jak rodzice byli dumni z tego, że są samowystarczalni i nie potrzebują nikogo innego. Że mają siebie nawzajem i to wystarczy. Zosia też początkowo tak myślała i nie lubiła, gdy przychodzili goście. Po co ich obecność? Przecież sami dobrze się czuli.

To trwało do momentu, aż Zosia poszła do pierwszej klasy. Chłopców było w klasie o wiele mniej niż dziewczyn, więc Zosia siedziała ławkę w ławkę z żwawą, ciemnowłosą dziewczynką. Długie, czarne warkocze grube jak ręka stały się obiektem zazdrości Zosi już pierwszego dnia. Swoich jasnych, niesfornych loczków nie cierpiała. Ile matka się nie męczyła, by je wygładzić, zawsze sterczały niczym dmuchawiec stąd klasowa ksywka: „Mniszek”.

Warkocza koleżanki Zosia odważyła się dotknąć dopiero po dwóch dniach, gdy tamta z przekąsem rzuciła, przerzucając włosy na plecy:

Mam ich dość! Obetnę, nawet jak mama będzie krzyczeć!

Wtedy Zosia, bez namysłu, musnęła czarny lśniący warkocz i wyszeptała:

Zwariowałaś? To takie piękne!

Od tego dnia zaczęła się ich przyjaźń. Klementyna tak naprawdę polskie imię, choć w domu nazywana Klemi była czwartą z rodzeństwa w wielodzietnej rodzinie Majewskich. Gdy Zosia po raz pierwszy odwiedziła ich ogromny, chaotycznie rozbudowywany dom stojący na skraju osiedla, oszołomił ją tłum dorosłych, dzieci i seniorów. Próbowała uporządkować, kto jest kim, ale nie udało się. Znała mamę Klementyny, która każdego gościa siadała do stołu i karmiła tak, że można było potem chodzić tylko na kolanach. Znała siostry i braci Klementyny, którzy mimo różnicy wieku i zajęć zawsze byli gotowi pomagać. Najstarszy brat tłumaczył zadania z matematyki, a starsza siostra uczyła gotować. Zosię zaskakiwało, że nawet najmłodsze dziewczynki w rodzinie świetnie radziły sobie z ciastem na pierogi, podczas gdy jej mama trzymała ją z dala od kuchni, mówiąc, że jeszcze za wcześnie.

Odwiedzając dom Klementyny, Zosia przekonała się, że rodzina i bliscy to nie taki zły pomysł. Ale dopiero później przekona się, jak to jest, gdy bliscy mogą stać się obcy. Na razie z zachwytem patrzyła na góry prezentów, które Klementyna dostawała na każde możliwe święto. Niezależnie czy to urodziny, Wielkanoc, czy imieniny kogoś z rodziny. W tej rodzinie zawsze były powody do świętowania i dzieci były rozpieszczane z każdej możliwej okazji.

Dlaczego dostałaś prezent, skoro to nie twoje święto? dziwiła się Zosia.

A co w tym dziwnego? Trzeba cieszyć tych, których się kocha! Poczekaj, na Nowy Rok dopiero będą prezenty! śmiała się Klementyna, aż i Zosia zaczynała się śmiać.

Matka Zosi nie akceptowała tej przyjaźni, Klementyna jej się nie podobała, a gdyby zobaczyła dom Majewskich Zosia miałaby zakaz odwiedzin. Na szczęście Halina dużo pracowała, więc Zosia korzystała z okazji: wpadała do domu tylko zjeść zupę, a potem znikała, żeby znów poczuć się mile widziana wśród gwarnej rodziny.

To właśnie rodzina przyjaciółki, kiedy tata Zosi odszedł, pierwsza przyszła z pomocą. Dwaj starsi bracia Klementyny przynieśli pieniądze, pomagali załatwić formalności. Matka Zosi nie chciała wychodzić z pokoju, a bracia nie bacząc na jej niezadowolenie, po prostu pomagali, gdzie trzeba. Klementyna próbowała pocieszyć Zosię, ale płakały w końcu obie, przy cieście na pierogi, tak, że zabrakło miejsce w lodówce i trzeba było prosić sąsiadkę o pomoc.

Następnego dnia Zosia ciągle widziała przy sobie mężczyzn z rodziny Majewskich na krok jej nie opuszczali, pomagając w załatwianiu spraw i wspierając. Halina wszystko ignorowała, ale Zosia to zapamiętała.

Na pytanie Zosi Klementyna powiedziała ze spokojem:

Przecież nie jesteś nam obca. A mężczyzn u was już nie ma. Musiał ktoś pomóc.

A potem, pół roku później, Klementynę wydano za mąż. Zosi zaparło dech zbuntowana wypytywała przyjaciółkę:

Oszalałaś? Za mąż? A co z nauką? Przecież chciałaś zostać lekarzem!

I zostanę. Tata z moim narzeczonym już wszystko uzgodnili.

Ale po co wychodzić za mąż tak wcześnie? Tak go kochasz?

Klementyna spojrzała na nią zdziwiona:

Widziałam go może dwa razy. Na razie to tylko ciekawość. A z czasem przyjdzie reszta.

Przecież to jakieś średniowiecze! Przecież rodzicom nie przyjdzie z nim żyć. A jak się zakochasz w kimś innym?

Nie wiem, Zosia. Ale moi rodzice dobrze mi życzą. Chcą, żebym miała dom i rodzinę. I oni wybiorą mi dobrze, tego jestem pewna.

Zosię na weselu ściskało w gardle, ale się nie rozpłakała. Kiedy usłyszała, że Klementyna wyjeżdża na studia do Warszawy, tam gdzie rodzice męża już kupili im mieszkanie, nie mogła się opanować.

Jak ja dam radę bez ciebie?

A ja? Jak coś będzie źle, przyjedziesz. Coś wymyślimy.

W tym czasie w życiu Haliny pojawił się już ten nieszczęsny Wojtek, a Klementyna z niepokojem patrzyła, jak Zosia coraz później wraca po szkole.

Dlaczego nie chcesz wracać do domu?

Zosia nie potrafiła odpowiedzieć. Bo jak powiedzieć, że nowy mąż matki czeka na nią w korytarzu, jak patrzy podejrzliwie matka, od kiedy po drugim porodzie stała się nie do wytrzymania? Że drzwi do swojego pokoju Zosia zamyka na klucz, choć matka się wścieka, bo może w każdej chwili przyprowadzić Stasia. I nie obchodzi ją, że córka ma rano zajęcia. Brata kocha i pomaga jak może, ale nieprzespane noce przy płaczącym dziecku kosztowały ją dwukrotny omdlenia w szkole, co wywołało niemałe poruszenie i plotki.

Nie kończąc jeszcze szkoły, podjęła pracę w szpitalu chociaż trochę mogła już nie bywać w domu.

Po pożegnaniu Klementyny z mężem Zosię czekała awantura, jakiej jeszcze z matką nie przeżyła. Konflikt narastał od dawna i Zosia nie umiała go już zatrzymać.

Halina nie słuchała już nikogo oprócz siebie. I kiedy sąsiadka powiedziała:

Ale masz piękne dzieci, Haniu. Staś śliczny i Zosia piękna dziewczyna! Szkoda, że ojciec nie doczekał. No, jest już panna do wzięcia! Ma już kogoś? Takiej coś się trafi! Pracowita, wszędzie jej pełno. Ale dziewczynie też trzeba życia!

Co w tych słowach dotknęło Halinę? Kto wie? Ale właśnie wtedy wyrzuciła córkę, i Zosia pakowała do torby rzeczy, gorączkowo myśląc, gdzie może się podziać. Jeśli tu nie ma jej miejsca, to gdzie ono jest? Może zadzwonić do Klementyny… Ale ta spodziewała się dziecka, studiowała lepiej jej nie martwic.

Zosia przejrzała pokój po raz ostatni, zabrała ze stolika zdjęcie ojca, schowała je do torby i otarła łzy. Może tak lepiej. Od dawna była tu obca.

W kuchni telewizor grał, Halina coś przygotowywała, brzęcząc naczyniami. Zosia chciała wejść w korytarzyk, ale się zatrzymała. Co miałaby powiedzieć? Czy wszystko nie zostało już powiedziane? Czy można wybaczyć to, co dziś usłyszała? Dosyć tego. Kiedyś było inaczej, mama ją kochała teraz jest obca.

Na dworze było już ciemno i Zosia szczelniej otuliła się szerokim szalem. Jesień tego roku wkradła się powoli, ale kiedy przyszła, wywróciła wszystko do góry nogami. W ciągu dnia Zosia uśmiechała się, widząc ludzi jeden w szortach, drugi w zimowej czapce. Sama odgrzebała ulubiony szalik, prezent od Klementyny, i ciepłą kurtkę. Zawsze była zmarzluchem nie chciała już wracać do domu nawet po cieplejsze rzeczy. Żal i ból rozdzierały ją w środku jak mały gryzoń, ale nie mogła pozwolić sobie na użalanie. Musiała myśleć, co dalej

Na przystanku tramwajowym było pusto. Dwóch spóźnionych przechodniów i duży mieszańiec tyle. Zosia postawiła torbę na ławce i schowała ręce w kieszenie.

Podjeżdżający samochód sprawił, że się cofnęła. Teraz, wieczorem, czuła się jeszcze mniej bezpieczna niż kiedyś.

Zosia?

Adam!

Prawie się rozpłakała z ulgi. To był starszy brat Klementyny, ten, który pomagał im kiedyś z algebrą, a potem również przy pogrzebie ojca.

Co tutaj robisz o tej godzinie, i to z rzeczami? Do pracy?

Nie W zasadzie Tak, do szpitala. Muszę tam się pojawić.

Nie kłam, Zosia. Co się stało? Dlaczego z torbą?

Adam spojrzał na nią z troską i Zosia, ledwie wiedząc, jak to się stało, wygadała mu wszystko: o mamie, Wojtku, o tym, że właściwie zostaje na ulicy.

Rozumiem. Wsiadaj.

Adam był zawsze małomówny. Wsiedli do samochodu, w środku było ciepło. Jechali nocą, długo milcząc. Zosia była spokojna, może dlatego, że wiedziała, że zaraz ten spokój znów się skończy. Patrzyła przez okno, nie myśląc już, co dalej. Echo słów matki nie cichło:

To nie twoje miejsce.

Ocknęła się, gdy zorientowała się, że nie jadą do szpitala.

Adam, gdzie my jedziemy? Przecież ja do pracy!

Chcesz tam nocować?

Tak.

A potem? Co dalej?

Jeszcze nie wiem…

Ja wiem. Nie jedziemy do szpitala. Zobaczysz dokąd.

Wjechali na osiedle ogrodzone kutym ogrodzeniem. Portier wpuścił samochód Adama.

Chodź, wejdziemy tu.

Zosia nie miała pojęcia, co się dzieje, ale poszła za nim. Weszli na trzecie piętro, Adam zadzwonił do drzwi.

Czekać musieli dłuższą chwilę, aż w końcu otworzyła im wysoka kobieta w szerokiej sukience, wydawało się, że potężna.

Babciu!

Adamku! A czemu dzwonisz nie uprzedzając?

Po chwili kobieta wydała się mniejsza to tylko optyczne złudzenie przez krój stroju i jej postawę.

To kto ze mną przyszedł? Zaraz! Ciebie znam! Ty przyjaciółka mojej Klementyny, tak? Widziałam cię na weselu! Wejdź, dzieciaku, nie stój na korytarzu, obca tu nie jesteś.

Zosia weszła zalało ją ciepło. Podłoga z marmuru, kryształowy żyrandol pod sufitem aż wir w głowie od świateł. Adam coś szepnął babci, dostał od niej tylko kiwnięcie i wyszedł, żegnając się krótkim ruchem ręki.

Co tak tkwisz w przedpokoju? Rozbieraj się i chodź, wypijemy kawę i opowiesz mi, czemu taka ładna dziewczyna została sama na ulicy. Nie masz domu? Nie masz mamy?

Chyba już nie mam Zosia poczuła, że siły ją opuszczają i siadając na puf, rozryczała się w głos. Babcia Klementyny tylko podeszła, przytuliła mocno, głaskała po włosach.

Oj, mój malutki! Jak tak można? Gdzie te anioły z nieba się patrzyły? Nie płacz, dziecko! Wszystko się ułoży. Zobaczysz! Ja już wszystko w życiu widziałam i nie chcę już widzieć złego, i tobie nie pozwolę cierpieć.

Kołysała ją jak dziecko, głaskała uspokajająco.

Chodź, zrobię ci dobrą kawę, zapomnisz o żalach chociaż na chwilę. Czasem to wystarczy, żeby potem móc oddychać… No chodź!

Zosia siedziała przy przestronnej kuchni, piła kawę z maleńkiej filiżanki gorzka była dziwnie bardziej niż łzy. Ale piła i słuchała babci.

Wołaj na mnie Stefania. Tak mnie wołano, jak byłam młoda. Dziewczyna, naiwna, rodziców hej, siostry, brat… Nasz dom stał na wsi, daleko stąd, tam, gdzie spoczywają moi przodkowie. Sama nie wiem, czy jeszcze kiedyś tam dotrę To moje cierpienie, ale nie najgorsze.

Jakie jest gorsze? wyrwało się Zosi.

To, że nie mogłam pochować rodziców. Ani najstarszej siostry. Nie miałam gdzie postawić im znicza.

Dlaczego?

Wiesz, co to pogrom? Pewnie nie I nie daj Boże, żebyś się dowiedziała! To straszne. Z naszego domu niewiele zostało… Byłam w ukryciu z rodzeństwem rodzice zostali po tamtej stronie…

Dlaczego nie uciekliście?

Trudno zostawia się swoje miejsce. Trudno.

Czym były te pogromy?

To… kiedy obcy przychodzą i każą ci odejść. Znika twoje miejsce. Znika twój język, twoja historia. Nam tak powiedzieli. Ojciec zbudował tajną komórkę, wyjście prowadziło na zewnątrz. Tylko to nas uratowało. Ale rodzice zostali po drugiej stronie… Taką to siłę daje rodzicielska miłość, dziecko! Zapamiętaj! Nie miej żalu do matki. Czasem tragedia wywraca człowieka na drugą stronę.

Mówi pani tak, jakby sama przez to przeszła…

Przeszłam. Ale nie zostałam całkiem sama. Miałam brata, siostry, ich dzieci… Przeżyliśmy dzięki ludziom wokół. Ta siła nie była moja własna to była ich siła. I teraz moja siła będzie w tobie. Tu będzie twoje miejsce, aż znajdziesz męża. A ja cię nauczę wszystkiego, jak swoje dziewczyny!

Stefania zachichotała, patrząc na Zosię.

Słusznie się boisz! Jest czego!

Słowa babci nie były na wyrost. Po dwóch latach Zosia gotowała już lepiej niż Klementyna, która czasem odwiedzała rodzinę.

Smaczniejsze niż moje! Co dałaś do farszu? Klementyna zajadała się kruchymi pasztecikami. Jak się masz?

Dobrze! Dzięki babci Stefanii. Bez niej…

Nie chwal tak mocno, jeszcze mnie w niebie nie wpuszczą! śmiała się Stefania, pilnując kawy.

Ale prawdę mówię!

Zosia tonem tak podobnym do babci, że Klementyna aż roześmiała się na cały głos.

Wychowałaś ją, babciu!

Jeszcze nie do końca. Stefania nagle spoważniała, spojrzała na Zosię i odeszła na chwilę, zostawiając dziewczyny same.

Co się stało? pytała Klementyna.

Zosia nie chciała mówić tego, co czuła przez ostatnie dwa miesiące. Ale widząc spojrzenie przyjaciółki, wyszeptała:

Mama jest chora.

Bardzo poważnie?

Tak. Zostało jej niewiele. Leżała w moim szpitalu. Wszystko wiem.

Nie widziałaś się z nią?

Nie… Nie mogę się przemóc…

Zosia! A pomyślałaś, że potem będzie za późno? I nie będzie już kogo wybaczać!

Nie krzycz, Klementyna. Rozumiem, ale… nie mogę. Jak wspomnę tamten dzień… A gdyby Adam nie przejeżdżał? A gdyby nie babcia Stefania? Gdzie bym była? Czy matka się wtedy mną przejęła? Swojego faceta zostawił ją natychmiast, gdy dowiedział się o chorobie! I syna tak samo! Stasia zostawił!

Klementyna aż opadła na krzesło:

Gdzie jest Staś?

W domu dziecka. Nie oddali go mi. Mam pracę, ale własnego mieszkania brak, nie stać mnie na wynajem, nawet z dodatkowymi zleceniami.

A mieszkać w mieszkaniu mamy?

Matka mnie wymeldowała. Papierów nie mam, a bez nich nie wezmą mi opieki nad Stasiem. Już nie śpię w nocy, martwię się, jak on tam sobie radzi.

Gdyby ci tak na nim zależało, nie siedziałabyś tu! ucięła Klementyna. Jedziemy do mamy!

Po co?

Gdzie ona teraz?

Już nie w szpitalu, wypisali ją.

To znaczy, że jest w domu.

Nie pogodzę się z nią!

Nie musisz. To ona niech zrobi krok do ciebie. Przestań koncentrować się na sobie. Pomyśl o Stasiu! Tobie nie było dobrze, gdy nikt się tobą nie przejmował, prawda? No właśnie!

Z mamą Zosia pogodziła się jednak. Stało się to dwa dni przed tym, zanim Halina, wycieńczona chorobą, zupełnie odmieniona, odeszła, prosząc na koniec córkę o wybaczenie. Przez dwa miesiące Zosia opiekowała się nią, robiąc jednocześnie wszystko, by odzyskać brata. Chowała urazę głęboko i myślała tylko o tym, jak najszybciej zabrać Stasia do siebie. Patrząc w oczy wyczerpanej matki, widziała w nich ból, który był już teraz tylko ludzką bezsilnością. I zamiast wspomnieć tamten dzień, przypomniała sobie letni poranek, kiedy miała pięć lat, mamę w czerwonej sukience w kropki, która karmiła ją czereśniami. Żółte, słodkie jak pocałunki mamy. Nie było już nic poza tym znikającym szczęściem. I same usta wyszeptały:

Wybaczam ci, mamo…

Dopiero wtedy zrozumiała chyba wszystko, co powiedziała jej kiedyś Stefania: gniew trzeba puścić wolno. Inaczej jak wściekły pies rozszarpie serce, zabierze radość, nie pozwoli już zobaczyć nic dobrego. Niby proste, a trzeba nad tym pracować całe życie bardziej dla siebie, niż dla drugiego…

Tydzień później Staś, mocno trzymając Zosię za rękę, wszedł do mieszkania, spojrzał na siostrę i zapytał:

To już na zawsze tutaj?

Tak, mały, od dzisiaj jesteśmy u siebie. To nasze miejsce. Rozumiesz?

Chłopiec poważnie kiwnął głową, a Zosia wiedziała, że właśnie to, tak naprawdę, jest na swoim miejscu.