Własne miejsce

Mamo, co ty wyprawiasz?! głos Joanny aż się łamał, gdy patrzyła, jak jej matka wyrzuca jej rzeczy z szafy. Jej ukochana czerwona sukienka w groszki wylądowała na zimnej podłodze, gdzie od razu zainteresował się nią młodszy brat. Staś chwycił pasek i zaraz zaczął go gryźć. Staśku, zostaw! Oddaj!

Żal ci szmatki? Ewa rzuciła dżinsy córki do reszty gratów i trzasnęła drzwiami szafy. Zbieraj się i znikaj!

Gdzie mam iść, mamo? Teraz, wieczorem? Co ty w ogóle wygadujesz?

Co chcę, to robię! W moim domu! A dla ciebie tu miejsca nie ma!

Jak to nie ma? To nie jest mój dom też?

Nie, kochanie! Nic tu twojego, rozumiesz? Ewa wzięła Stasia na ręce i otarła mu nos brzegiem sukienki Joanny. Ani odrobiny! I przestań grać mi na nerwach! Ledwo zaczęłam wszystko układać, a ty chcesz mi to wszystko rozwalić? Nie będzie tak!

Mamo, co ci niby psuję? Co?! Joanna z rozpaczą uniosła głos.

A kto się kręci wokół Włodka? No kto, jeśli nie ty?

Mamo! Joanna aż wrzasnęła, a Staś przestraszony rozpłakał się na cały głos. Co ty wygadujesz?! Słyszysz ty w ogóle siebie?!

Doskonale słyszę! Starczy tego! Masz pięć minut i ma cię tu nie być!

Ewa kopnęła drzwi i wyszła, a Joanna stała jak wryta. Chyba naprawdę wyrzucili ją z domu Myśli rwały się w bezładzie, nie potrafiła się na niczym skupić. Zza drzwi dobiegał płacz Stasia, więc Joanna, jak zawsze dotąd, ruszyła by brata pocieszyć. U nich w domu to ona zawsze była tą, która brała go, tuliła, śpiewała czy bawiła, żeby tylko przestał płakać. Nowy mąż matki miał dość dziecięcego krzyku, nie znosił go i w ogóle dziecka uważał za ciężar. Joanna wychowywana była zupełnie inaczej w miłości, w cieple rodziny. Nie do końca rozumiała, jak to się zmieniło teraz, że matka zaraz oddaje jej brata i ucieka do Włodka.

Zajmij się nim! rzucała tylko Ewa i znikała.

Jeszcze rok temu Joanna była oczkiem w głowie i taty, i mamy. Teraz czuła się jak piąte koło u wozu. Wszystko w ich życiu zmieniło się niespodziewanie i za szybko. Najpierw zmarł tata zawał, zupełnie niepotrzebnie i głupio. Gdyby miał obok kogoś, kto by się zainteresował No ale nie było nikogo. Ojciec Joanny, młody, dobrze ubrany, padł na przystanku i godzinę przeleżał, aż komuś zachciało się wreszcie podejść. Ale wszyscy tylko mijali, każdy pędził w swoje sprawy. Pewnie pomyśleli pijak, świr. Przyszła pomoc, za późno.

Matka wtedy przestała być sobą. Westchnęła, zamknęła się w swoim świecie i zapomniała, że jest jeszcze dziecko. Nie mieli bliskiej rodziny, przyjaciele rodziców już dawno byli tylko znikającymi twarzami. Rodzice zawsze mówili, że mają tylko siebie, że to wystarczy i nie potrzeba im innych.

Joanna lubiła to nawet, dopóki nie poszła do podstawówki. Usadzili ją w ławce z Julką zwinna, trochę zadziorna dziewczyna, z czarnymi jak noc warkoczami. Joanna zazdrościła jej tych włosów sama miała tylko jasne, kaprawe loki, które nie dało się uczesać inaczej niż w mopa. W klasie wołali ją przez to „dmuchawiec”.

Dopiero po paru dniach odważyła się dotknąć Julki włosów. Julka narzekała, że je zetnie, bo mama nie da jej spokoju. Zwariowałaś? Są piękne! wyszeptała wtedy Joanna. Od tamtej pory były nierozłączne. U nich w domu zawsze było pełno ludzi rodzina Julki kilkupokoleniowa, dom śmiesznie rozbudowany, z przybudówkami w każdą stronę. Joanna gubiła się w tych układach, nie wiedziała, która ciocia czyja, ale wszyscy byli dla niej serdeczni. Mama Julki, Basia, już od progu była gotowa sadzać każdego za stół i ładować go pierogami, póki nie polezie z pełnym brzuchem. Każda z sióstr Julki pomagała czym mogła, nawet kilkuletnie dziewczynki umiały robić ciasto i piec drożdżówki, podczas gdy Joanny mama nie pozwalała jej ruszać kuchni bo za młoda.

Joanna zrozumiała szybko, że rodzina i przyjaciele to wcale nie taka tragedia, przeciwnie może i daje szczęście. Dostała od Julki na każdym święcie prezenty nie tylko na urodziny. Tam zawsze, przy byle okazji, dzieci dostawały coś miłego czekoladki, szalik, kolorową spinkę.

Czemu, skoro to nie twój dzień? dopytywała Joanna.

A po co czekać na święto, żeby kogoś uszczęśliwić? śmiała się Julka. I Joanna też się śmiała, pierwszy raz od miesięcy naprawdę.

Joanny mama niezbyt lubiła tę przyjaźń. Gdyby wiedziała, jak u Julki jest, na pewno zabroniłaby Joannie tam chodzić. Ale na szczęście Ewa pracowała długo, więc wystarczyło, że córka przyleciała przed nią do domu, zjadła szybko zupę i pędziła do Julki, gdzie na wielkiej kuchni zawsze czekał kawałek ciasta i ciepłe słowo, i gdzie mówiono do niej „Joasieńko”.

To właśnie rodzina Julki, gdy dowiedzieli się, co się stało w domu Joanny, od razu przysłali dwóch starszych braci, którym nie było żal wyciągnąć portfela i pomóc wdowie zorganizować pogrzeb i wszystko pozałatwiać. Mama Joanny miała to w nosie. Wszystkim się bracia zajęli, nie patrząc na jej miny. Julka próbowała Joannę pocieszać, ale obie tylko płakały, mieszając łzy w cieście na makowiec.

Przez następne dni Joanna ciągle widziała, jak na jej drodze pojawiali się bracia Julki prowadzali ją i mamę, pomagali wszystko pozałatwiać, wspierali na każdym kroku. Na pytanie, dlaczego tak robią, Julka odpowiedziała wyprostowana:

Przecież nie jesteś nam obca. U was już nie ma mężczyzny. Trzeba było się zatroszczyć.

Pół roku później Julkę wydano za mąż. Joanna zaniemówiła. Oszalałaś? Masz 18 lat, miałaś być lekarką! krzyczała. Będę! Tata z narzeczonym już wszystko ustalili.

Joanna nie mogła tego pojąć; Julka tylko wzruszyła ramionami. U nas tak trzeba rodzice wybierają, dziewczyna wykonuje wolę. Chcą, żebym miała dom i rodzinę.

Na ślubie Joanny oczy były pełne łez, ale wytrzymała. Kiedy dowiedziała się, że Julka wyjeżdża do Warszawy (bo rodzice męża kupili im tam mieszkanie), popłakała się jak dziecko.

Jak ja tu sobie bez ciebie poradzę? szlochała.

W razie czego zawsze możesz przyjechać.

Tymczasem w domu pojawił się Włodek nowy mąż matki Johanny i Joanna jeszcze mniej chciała wracać do domu po szkole, coraz później wracała wieczorami.

Co się dzieje, że nie chcesz wracać? dopytywała Julka.

Joanna nie umiała powiedzieć, że boi się w domu, bo mąż mamy nie spuszcza jej z oczu, że mama robi się lodowata po urodzeniu drugiego dziecka. Spać ledwo mogła, bo ciągle dostawała Stasia na całą noc matka twierdziła, że Joanna i tak nie mam nic ważnego, a ona „pomóc powinna”. Joanna kochała brata, ale kiedy drugi raz zemdlała z wycieńczenia w szkole, stało się jasne, że dłużej tego nie wytrzyma.

Jeszcze w trakcie szkoły poszła do pracy w szpitalu, łapiąc każdy dodatkowy dyżur w domu była coraz rzadziej.

Po wyjeździe Julki Joanna zderzyła się z matką jak nigdy wcześniej. Konflikt narastał od miesięcy i Joanna nie wiedziała już, jak do niej dotrzeć.

A Ewa słuchała wyłącznie siebie. Pewnego dnia sąsiadka zaczepiła Ewę w windzie i pogłaskała Stasia po policzku: Ależ masz śliczne dzieci, Ewa. Szkoda tylko, że tata nie dożył, by na taką pannę popatrzeć Lenka już nie dziewczynka, tylko panna! Kto jej do serca zawraca? Szkoda, że tylko nauka i praca w głowie tej dziewczynie

Coś wtedy Ewę ruszyło, bo tuż po tej rozmowie wyrzuciła Joannę z domu. I Joanna, jak stała, zaczęła zbierać swoje rzeczy i myśleć, gdzie w ogóle pójdzie. Zadzwoniła by do Julki, ale Julka była w ciąży, daleko, do tego miała studia i, co tu kryć, swoje życie.

Joanna ostatni raz spojrzała na stary pokój, zabrała zdjęcie taty ze stolika i wycierała oczy. Może tak lepiej, myślała. I tak przecież czuła się tu obca od dawna.

Na kuchni dochodził gwar telewizji i szczęk talerzy. Chciała coś powiedzieć matce, ale co? Co tu mówić, tłumaczyć? Zresztą wszystko już zostało powiedziane. Tu jej miejsce już nie było.

Jesień tego roku przyszła nagle. Wieczorem było ciemno i zimno Joanna szczelniej opatuliła się w ulubiony szalik, który dostała kiedyś od Julki na święta, i wciągnęła kurtkę. Przynajmniej za ciepłe rzeczy nie musiała wracać do domu.

Na przystanku stała tylko bezpańska psina i kilku przemykających przechodniów. Joanna usiadła na ławce i schowała dłonie do kieszeni. Nagle podjechał samochód dziewczyna spiąwszy mięśnie zaraz cofnęła się o krok.

Joanna?

O, Bartek?

To był starszy brat Julki ten, co kiedyś tłumaczył jej matmę, a potem pomagał przy pogrzebie taty.

Co ty tu robisz tak późno? Na dyżur?

Nie znaczy tak do szpitala muszę.

Ale coś tu jest nie tak. Czemu masz cały dobytek w torbie?

Joanna rozkleiła się i wyłożyła całą prawdę o matce, o Włodku, o tym, że nie ma już gdzie mieszkać.

Dobra, wsiadaj! Bartek był konkretny, zawsze pomagał. Joanna już nawet się nie zastanawiała, tylko wsiadła.

Jechali przez nocą Warszawę (właśnie, bo to Warszawa, a nie jakiś inny kraj). Było ciepło i spokojnie. Joanna prawie zasnęła było jej tego spokoju bardzo brak. Z zamyślenia oderwało ją dopiero to, że auto skręcało nie w stronę szpitala.

Gdzie my jedziemy? Przecież szpital w drugą stronę.

Tam nie zamieszkasz. Pokażę ci inne miejsce.

Stanęli pod nowym blokiem, otoczonym kutym ogrodzeniem. Ochroniarz machnął Bartkowi i wpuścił auto na podwórko. Joanna nie miała pojęcia, co się dzieje, ale poszła za Bartkiem.

Wjechali windą na trzecie piętro, Bartek zadzwonił do drzwi. Otworzyła im starsza kobieta, wielka i szeroka, z chustą na głowie.

Bartuś! Czemu nie zadzwoniłeś wcześniej? O, a ty to nie jesteś Julkowa koleżanka? Pamiętam cię z wesela! No chodź, dziewczyno, tutaj obce dzieci nie istnieją!

Joanna weszła do ciepłego, pachnącego mieszkania. Podłoga marmurowa, pod sufitem kryształowy żyrandol aż w oczy migało sama elegancja.

Bartek szepnął coś babci na ucho i już zniknął, machając tylko Joannie na pożegnanie.

Co tak stoisz, dziecko? Rozbierz się, napijemy się kawy, pogadamy, opowiesz mi, czemu taka ładna dziewczyna siedzi sama, jakby nie miała gdzie wrócić. Matki nie masz?

Już chyba nie Joanna przycupnęła na pufie i po prostu się rozpłakała, cała. Babcia przyklękła przy niej, objęła i głaskała po głowie.

Ciiii, mała, nie płacz. Wszystko się ułoży! Ja wiem, ja naprawdę wiem, co to znaczy zostać samą! Nie poddamy się!

Po chwili robiły już kawę na dużej, rodzinnej kuchni. Kawa była mocna i gorzka, ale Joanna piła, bo babcia tak chciała.

Mów mi po prostu Zosia. Tak mnie nazywali, gdy jeszcze byłam gówniarą jak ty. Mieliśmy swój dom, swoje miejsce, tam daleko. Rodzice, rodzeństwo. Ale przyszła wojna i wszystko zmiotła. Nie będę ci opowiadać szczegółów dość powiedzieć, że kiedy przyszli obcy, musieliśmy uciekać, nie miałam już gdzie wrócić. Każdy dzień to było tylko pytanie gdzie teraz nasze miejsce, u kogo? I wiecznie z dziećmi na rękach, i tylko od ludzi do ludzi, od dobra do dobra. Siła była nie moja to te dzieci, które musiałam ratować, i dobrzy ludzie. Ich siłę niosłam w sobie. I teraz ci ją oddam będziesz pod moją opieką, póki własnej rodziny nie założysz. Żadnego płaczu już! Jeszcze się ze mną namęczysz, własnoręcznie nauczę cię gotować i życia!

Zosia dotrzymała słowa. Dwa lata później Joanna robiła już pierogi lepsze niż mistrzyni Julka. Gdy Julka odwiedzała rodzinę, śmiała się: No patrz, mam konkurencję! Joasiu, co ty dodajesz do farszu?

Joanna powoli znów łapała balans, choć od dwóch miesięcy nosiła kamień na sercu. W końcu powiedziała Julce: Mama jest ciężko chora. Bardzo. Leżała w moim szpitalu, widziałam wszystko. Ale nie mam siły do niej wrócić.

Musisz! Może nie zdążysz! Potem ci zabraknie czasu na pogodzenie się! przekonywała Julka.

Ale ona mnie sama wypisała z domu. Dokumenty do odebrania Stasia potrzebne, a ja nie mam nic. Nie wiem, co robić, nie sypiam, martwię się o niego. W pracy mam za mało na własne mieszkanie, Stasiu w domu dziecka

Wstawaj, idziemy! Julka ciągnęła Joannę za rękaw. Póki możesz, rozmawiaj z matką i nie patrz na siebie, tylko na brata! Ty dobrze wiesz, jak boli, kiedy człowieka odrąbią od bliskich!

Przed śmiercią Ewa poprosiła córkę o przebaczenie. Joanna uporała się z formalnościami, odłożyła żal gdzieś głęboko i skupiła się na tym, by jak najszybciej zabrać Stasia z domu dziecka. Trzymając mamę za rękę w ostatnich dniach, już nie czuła żalu pamiętała tylko tamte dobre momenty, jak gdy dzieciństwie karmiła ją Ewa wielką, słodką jak miód, żółtą czereśnią. W końcu powiedziała:

Wybaczam ci, mamo

I wtedy zrozumiała, co znaczyły słowa babci Zosi: że żal trzeba odpuścić, wypłoszyć z siebie, jak rozjuszonego psa bo inaczej zżre człowieka od środka.

Tydzień później Joanna, trzymając Stasia za rękę, przekroczyła próg mieszkania. To już nasz dom na dobre? zapytał mały z powagą.

Tak, Staś. Teraz jesteśmy w domu. To nasze miejsce. Właśnie tu i teraz.

I Joanna wiedziała, że wszystko wreszcie jest na swoim miejscu.