Puste życie Darii

Śnieg już nie szczypał gołych stóp Danka przestała je dawno czuć. Tylko wiatr smagał jak batem po twarzy, rękach i szyi, przeszywał na wskroś wychudzoną klatkę piersiową, ledwo zakrytą nocną koszulą. Siwe włosy, zbite w śniegowe strąki, ociężały, jakby czuły się ważniejsze niż cały świat. Zaspy wyły, świszcząc w taką siłę, że Danka już nie była pewna, gdzie jest kręciła się w kółko na własnym podwórzu. Przytuliła grzbiet do zamarzniętego płotu i splotła ręce na piersi, żałośnie lamentując:

Kiedyż to człowiek w końcu wykorkuje… Panie Boże, zabierz mnie już, nie czekaj!

I pewnie by wykitowała tej nocy, zamrożona jak pusta zamrażarka w biedronce, gdyby nie sąsiadka Halina, co wyszła sprawdzić, czy jej krowa nie zaczęła rodzić. Ujrzała otwarte na oścież drzwi Danki i światełko tlące się w środku.

Danka! Ty tam co wyprawiasz po ciemku?

Ale Danka tylko stała, skulona w kącie podwórka, zamknięta dla całego świata przez drzewa i burzę śnieżną, powtarzała w kółko ten swój wykorkować, wykorkować, jak zacięty magnetofon.

Halina zostawiła krowę, przewróciła oczami i wpadła przez bramkę Danki:

Danuta, gdzie ty! Danka, ty stara babko! Danka!

Odpowiedzi by się nie doczekała nawet gdyby Danka bardzo chciała! Stęknęła tylko, osunęła się na płot, z głową rozczochraną i mokrą od śniegu, mrucząc coś pod nosem. Łzy spływały po zapadłych policzkach, jak woda w czasie odwilży. W końcu ktoś ją złapał i próbował przenieść, ale babka zesztywniała kompletnie, jak kołek.

Tyś się do reszty zmarzła, babo wariatko! Zawołała Halina męża i razem wciągnęli Dankę do kuchni.

Od tej pory Danka leżała. Rano przyszła młoda pielęgniarka szok: dziewięćdziesiąt jeden lat, a tylko stopy odmrożone! Żadna grypa, żaden katar. Nachyliła się nad babką i powiedziała:

Przyszłoby się do szpitala. Dzwonimy po karetkę?

Babcia popatrzyła na jej czarne włosy i policzki różowe od mrozu, po czym machnęła ręką.

Eee, nie zawracaj sobie, dziecko, głowy. Ja tu poleżę. Idź już, nie ma co tu po tobie.

Leżała tak dwa tygodnie. Dlaczego właściwie wtedy wyszła na podwórko, bosa, w jednej koszulinie? Wszyscy gadali, że zachorowała przez własną lekkomyślność, ale sama Danka była przekonana, że było w tym coś tajemnego, wręcz przeznaczenie. Dzień wcześniej siedziała wieczorem na łóżku pod słabym światłem żarówki i pruła stary skarpet. Palce krzątały się wprawnie, ale myśli Danuty odpłynęły gdzieś daleko, wzrok wbity w plamę na ścianie. Uśmiechała się do jakiejś widzi-mi-się przeszłości.

Nigdy nie miała łatwego życia wieczna robota, wieczny niedostatek. Był w tym jej maratonie tylko jeden króciutki promyk słońca. Jeden wybuch czystej młodzieńczej miłości.

Nazywał się Grzegorz.

Grzesiek… Grzesiu… szeptała przez zaciśnięte wargi Danka, uśmiechając się dziwacznie.

A czy to była jawa, czy sen, czy wykręcony obraz pamięci widzi wciąż siebie, jak idzie przez pole na skraju dworu, pod las, czekając na Grzegorza, który obiecał przyjść. Stoi, aż nogi drętwieją, dłoń nad oczami przed słońcem, serce wali jak oszalałe strach i nadzieja w jednym rzędzie. I nagle z mgły żyta wyłania się męska sylwetka. Biegnie ku niemu szczęśliwa, zahipnotyzowana: Grzesiek! Grzesiu!

W tych marzeniach zasypia. W środku nocy budzi się z nagłym niepokojem. Zerka przez okno tam zamiecione, wicher wyjący w szybę. Zrzuca narzutę, wyciąga ręce przed siebie i po omacku, chwiejąc się, idzie do drzwi.

Ja zaraz wrócę…

Wychodzi, goła, nieczuła na mróz, i zagląda ślepo w białą zawirowę nad miasteczkiem. Jeszcze wyciąga dłoń przed siebie, prosząc:

Grzesiu!..

Zimno przecina ją na pół. Bosymi stopami stąpa po schodkach i wychodzi na ścieżkę. Idzie prosto, jakby świat miał kończyć się dopiero za płotem walczy z zamiecią.

Grzesiek! Ja tu jestem! Grzesiek!

Dobiega do płotu, ogląda się nad nim, biega wzdłuż… I dopiero wtedy czuje, że nogi jej sztywnieją na kamień. Próbuje pośpiesznie wrócić, kieruje się do bramy, wciąż się uśmiecha.

Zaraz znajdę… Jeszcze stąd obejrzę…

Ale już nie znajduje wyjścia. Kręci się, gubi wszędzie drzewa, szopa, śnieg po kolana… I wtedy tracąc nadzieję, znajduje ją sąsiadka.

Halina codziennie do niej przychodziła przynosiła garnek zupy, rozpalała w piecu, rozmawiała pogodnie. Bywała też pielęgniarka, smarowała stopy śmierdzącą maścią, domagała się mierzenia temperatury. Wszystko, co kazano, Danka robiła, a gdy zostawała sam na sam ze ścianą, patrzyła martwymi oczami w sufit, wsłuchując się w szczekanie psów czy wrzask wracających dzieciaków.

Najczęściej jednak zapadała w drzemki. Otwierała oczy: raz świtało, raz już noc. W kuchni trzaskały drewna w piecu, a z dachu coś kapanie nieprzekonane. Panie, zabierz mnie już, ile można leżeć! myślała co chwilę.

Od dzieciństwa wiedziała jedno: jej los to stroma skarpa, zarosnięta błotem i pokrzywami, po której można tylko staczać się w dół, tłukąc plecy na każdym korzeniu. Nikt nie zatrzyma upadku, nikt nie poda ręki, nikt nie pomoże wrócić na górę. Tak żyli wszyscy dokoła czego tu oczekiwać? Przyzwyczaiła się, że życie to tylko długa wywrotka, a można co najwyżej zacisnąć zęby, żeby nie krzyknąć.

Tamtego roku wiosna przyszła późno i paskudnie zmarzła, gliniasta, deszcze nie do wytrzymania. Drogi zamieniły się w jedno wielkie błoto. Śnieg stopniał dopiero w maju, obnażając rozdeptaną, zgniłą ziemię uleżały kożuch starej krowy. Liście na brzozach bały się rozwinąć, sady stały czarne jak kora po pożarze. Danka, poprawiając ciężki, mokry chustecz na głowie, wracała przez kałuże ze studni. Wiadra z brudną wodą dyndały na nosidle, chlapiąc na jej popękane od zimna stopy. Po drugiej stronie ulicy, przy pochylonym płocie, stali faceci podpalenie papierosów nie ułatwiał drobny, paskudny deszcz. Zerkała ukradkiem, ale szła dalej już od dawna przeźroczysta jak okno nie domyślane przez dziesięć lat.

Danka! wrzasnęła sąsiedka Jadwiga, robotnica, razem kiedyś służąca u pani, podnosząc głos, jakby wszyscy byli półgłusi. Leć do sklepu, do Kuźmy, powiedz, że pościel z kwiatami dla panny potrzebna najlepsza! I nie plącz się! Dziś goście z miasta, trzeba wieczorem stół nakryć. I weź kwiatów trochę!

Danuta postawiła wiadra u progu, wycierała ręce w fartuch, co nie widział mydła niestety, i poszła. Miała dwadzieścia dwa, ale wyglądała, jakby całe życie już przegapiła, nawet nie zauważając. Dwanaście lat wcześniej, po śmierci rodziców, zgarnęła ją stara pani po sąsiedzku za kromkę chleba. Danka była wtedy wystraszoną, zbitą dziewczynką; teraz wysoka, mocna kobieta z ogorzałymi dłońmi i martwym spojrzeniem.

Zasuwała od świtu do nocy. Praca po uszy, ból w nogach na wagę kilogramowych bochenków. Łupała drewno w jesienny deszcz, doiła kozy, ugniatała glinę do pieca, prała w przeręblu, aż palce nie czuły już nic. Plewiła ogród pod palącym słońcem porzeczka i maliny wisiały na krzakach, aż ślina ciekła, ale nie wolno było zerwać nawet jednej pani liczyła każdą i za kradzież lała pokrzywami, cedząc przez usta: Nie dla ciebie to, próżniaro! Danka nauczyła się patrzeć tylko pod nogi. Zaciskała zęby, rwała chwasty z wściekłością, chciała tylko, żeby pani odpuściła jej choć na chwilę. Do wieczora znikała wśród liści, zapach jagód aż kręcił w głowie a ona cierpiała.

W soboty paliła banię. Wlokała na sobie ciężkie balie znad rzeki, rozgrzewała kamienie tak, że potem w oczach mieniły się czerwone kręgi. W tej oparze szorowała plecy pani twardą myjką, aż w gardle zbierała się gula, a w oczach ciemność. Babka przekładała się leniwie z boku na bok, kazała trzeć jeszcze mocniej, klnąc i fukając. Czasem, w dobrym humorze, pociągnęła Dankę po policzku mokrą ręką, chwaląc: Ciężko robisz, jak robocza kobyła. Danka się przyzwyczaiła. Nie znała innego życia.

Raz, gdy polerowała wysokie lustro, babcia gospodyni zagadnęła rzeczowo:

Danka, może cię wydać za mąż? Chciałabyś?

Zeszła z taboretu, wycisnęła ścierkę i westchnęła:

Jak pani chce.

Albo zostaniesz starą panną?

Wszystko mi jedno.

O, to lepiej! obwiązała ją po plecach. Dzieci tylko kłopot. A ty z taką pupą urodziłabyś z dziesięcioro! Co za szczęście z tym siedzeniem, nie jak moja Polka…

Zamyśliła się, potem jednak coś ją oderwało.

Ta rozmowa Danki nie wzruszyła. Żyła spokojnie, obojętna, jakby jej to zupełnie nie obchodziło. Była piękna na swój sposób, ale czuła, że do innych światów nie należy. Nawet stary stajenny Mateusz mawiał: Danka piękna, ale to nie dla ludzi, dla Boga ona. I tak by to się ciągnęło… Gdyby nie to, że pewnego dnia przez mur samotności wyjrzała, jakby przypadkiem.

Stało się to na początku czerwca, gdy łąki schły w gorącym słońcu. W dworze oczekiwano ważnych gości, a młoda panna miała przyjąć kawalera z Warszawy. Danka posłana została po polne kwiaty. Szedł przez łąkę ku rzece i wtedy drogę zastąpił jej obcy chłopak. W wyprasowanej kamizelce, podkoszulku wyłożonym na wierzch, w czarnych, błyszczących butach. Miał zadziorne oczy, włosy na brylantynę, całą minę łobuziaka. To był Grzesiek, stajenny od sąsiadów, który przyjechał z kawalerem. Stał rozparty i patrzył na Dankę, jakby wybierał konia na jarmarku.

Dzień dobry, ślicznotko rzucił z przekąsem, przeciągając wzrokiem jej muskularne ręce i szeroką pierś pod wyblakłą koszulą.

Danka nawet na niego nie spojrzała. Ominęła go jak kłodę na drodze.

Jak cię zwą?

Kto wie, ten wie, reszta nie musi rzuciła krótko, nie patrząc na niego.

Grzesiek nie dawał za wygraną. Co tydzień przyjeżdżał z kawalerem. Danka słyszała jego rechot pod oknem, czuła ciężki wzrok na plecach, ilekroć układała naczynia czy zamiatała podwórko. Zastępował jej drogę przy studni, przy stajni, przy ganku. Rzucał dwuznaczne teksty, próbował szczypać, a ona jakby nie znała słowa flirt.

Aż raz, gdy weszła do pustego składzika po mąkę, Grzesiek wyskoczył zza węgła i mocno ją objął. Danka nie zawyła. Jednym ruchem zrzuciła go, walnęła o ścianę aż się obraził. Spojrzała tylko z góry, bez cienia strachu, i rzuciła:

No toś się zdziwił…

Poprawiła chustkę i wyszła. Grzesiek długo siedział, trzymając się za głowę, a w oczach mu się zapaliło coś nowego nie tylko pożądanie, ale ciekawość taka, że aż paliło.

Danka? Była zaskoczona, nie czuła do Grześka specjalnych uniesień, ale coś w niej się obudziło. Sama nie wiedziała co chciała żyć i już. Wstawała wcześniej, cieszyła się mgłą o świcie, patrzyła, jak rosą migoce trawa. Gdy tylko łapała się na bezczynności, natychmiast rzucała się do roboty. Miesiąc tak minął.

Grześkowe starania kończyły się fiaskiem chyba że policzyć pocałunek w piwnicy, który się skończył solidną lepą. Ale upór miał swój efekt: raz Danka, kiedy Grzesiek chciał jej pomóc z wodą, rzuciła mu ukradkowe spojrzenie z uśmiechem. Innym razem dłużej patrzyła przez okno w stronę stajni. Ale ich romans był króciutki.

Pewnego dnia Grzesiek wstawił się za chłopakiem, którego złapano na zrywaniu jabłek z pańskiego sadu. Pani kazała stajennemu dać mu wpiernicz. Danka rzuciła się z patykiem, że zaraz dołoży z tyłu. Wszyscy zamarli. Grzesiek wpadł i wyrwał stajennemu bat aż włos z brody poleciał.

Spadaj stąd! Sam powiem pani, o co chodzi! Spadaj!

Kobiety zgarnęły zapłakanego chłopaczka; ten coś tam wymamrotał, skulił ramiona i szepnął:

Mama mi wczoraj zmarła…

Te słowa uderzyły Dankę, aż przyklękła. Przypomniała sobie własne dzieciństwo: szarpnęła się, zrywała nitkę od medalika pod szyją, wpadła do swojej izby i rzuciła się na łóżko płakała długo, duszno, do utraty tchu.

Grzesiek ją znalazł. Wszedł bez słowa, usiadł obok, objął. Po raz pierwszy nie odepchnęła. Przytuliła się, czuła ciepło jego ramion, a łzy płynęły cicho. Spytała nagle szeptem:

A co jest za lasem? Co tam dalej?

Miasto powiedział zdziwiony. Wielkie miasto, sklepy, kamienice, kościoły.

A dalej?

Dalej inne miasto. Kolej żelazna tam idzie. Potem, mówią, morze. Daleko stąd.

Danka milczała. Nigdy morza nie widziała, rzeki się bała. Ale zachciało się nagle zobaczyć. Odejść stąd, gdzie ją bito, gdzie tyrania była codziennością, gdzie nie miała nawet imienia była tylko kobyłą roboczą. Chciała zostać człowiekiem. Odwróciła się do Grześka i po raz pierwszy spojrzała mu prosto w oczy:

Zabierzesz mnie? Weźmiesz za żonę?

Grzesiek zgłupiał. Popisywać się lubił, ale to nie była jego bajka. Mówił, że trzeba poczekać, że to niełatwe, pieniądze potrzebne… Ale Danka już nie słuchała. Puściły tamy. Stała się nagle odważna, niecierpliwa, aż szalona. Sama go przytulała, sama całowała, szepcąc, że jest gotowa na wszystko, byle tylko wyjechać. W nocy zgubiła medalik nie szukała już go. Znaczy tak miało być. I głos jej był pewny, jakby pogodziła się z czymś ostatecznym.

Grzesiek przyjechał jeszcze dwa razy. Spotykali się ukradkiem w sianie, w piwnicy albo za płotem w wierzbinie. Danka rozkwitła. Chodziła wyprostowana, rumiana, podnosiła głowę. Zaczęła nawet uśmiechać się nieudolnie, nieśmiało.

A potem wszystko się prysło. Panna wyszła za mąż ślub huczny, goście roztańczeni, hajs lał się jak wiśniówka w święta. Młody pan zabrał żonę do miasta. Grzesiek oczywiście też wyjechał. Nikt Danki nie uprzedził dowiedziała się od kucharki, która powiedziała: Twój Grzesiek wziął się i pojechał, szukaj wiatru w polu.

Danka czekała. Co wieczór wychodziła na drogę, gapiła się w dal. Stawała z rękami na piersi, patrzyła uparcie, aż zmierzch ją zaskakiwał, aż gwiazdy wychodziły. Przestała jeść, przestała spać. Twarz jej piękna i chuda stała się przezroczysta, oczy gorzały gorączką. Jadwiga narzekała, rzucała miską Danka odpowiadała jej tylko pustym uśmiechem. W głębi była pewna: wróci. Musi wrócić. Czuła to w każdej kosteczce swojego wymęczonego organizmu.

Minęło upalne lato, potem nadeszła mokra, bura jesień. Danka pokochała patrzeć na linię horyzontu, gdzie las dotykał nieba. Wydawało jej się, że jeśli tylko długo poczeka, Grzesiek wróci. Nie pytała o niego, nawet jak mówiono jej po co, przecież już go nie ma, nie rozumiała i wciąż się uśmiechała. Wiedziała, że los przeszkodził ich miłości, ale przecież, skoro przez sekundę czuła szczęście, on też musiał tego chcieć. Kto nie chce, żeby mu było dobrze? Wierzyła, że trzeba tylko czekać.

Czas mijał. Dni, miesiące, lata zlewały się w jedną papkę. Danka czekała.

Na końcu października, kiedy pola były już czarne od wody, Danka, pitoląc się w ogrodzie, zobaczyła nagle samotną sylwetkę na skraju pola. Serce na moment przestało bić. Grzesiek, pomyślała. Chwyciła łopatę, rzuciła się biegiem przez błoto, wymachując rękami:

Poczekaj! Zaczekaj!

Mężczyzna nawet nie obejrzał się. Danka dobiegła do rzeczki, gdzie woda wezbrała od ulew, zaczęła kręcić się po brzegu. Bała się wody, a on był już po drugiej stronie. Stanęła na pniu, wypatrując z oddali. Nie pozwalała sobie płakać, żeby nie rozmyć obrazu. Już była ledwo widoczna jego sylwetka. A potem znikła. Nic już nie zostało tylko zielona, wiecznie wylana łąka.

Znalazła ją gospodyni od sąsiadów, co okopywała maliny. Popatrzyła na nią:

Co tak siedzisz, babo, zamarzłaś czy co?

To był Grzesiek nie odwracając się mówi Danka.

Jaki Grzesiek?

Stajenny z sąsiedniego majątku, co z panem przyjeżdżał.

Oho, za nim tęsknisz? Przestań już, kobieto! On się dawno ożenił, dzieci kupa, leży w Owieczynie inwalidą od kilku lat, w biedzie, aż żal. Chyba już mu się ziemia spod stóp obsunęła, bo jak mój brat tam był, to Grzesiek ledwo dychał…

Nieprawda szepnęła Danka tak groźnie, że kobieta aż się cofnęła.

Mówię ci, babo, nie wymyślam! fuknęła tamta. On już ledwo żyje. Pewnie już po nim. A ty czego się śmiejesz?

Cha, cha, cha! śmiała się Danka, siedząc na ziemi, potargana, spódnica podciągnięta, kolana białe. Śmiech huczał pustką.

Oszalała! Jeszcze się śmieje! kobieta przeżegnała się i uciekła. Zgłupiała na stare lata, niech ją Chrystus broni.

On młody, piękny, zdrowy mówiła Danka, wskazując na siebie błyszczącymi oczami. A ja wiesz kto?

Kto?

Jego żona. Dzieci nie mamy, bo nie zaszłam.

Ty głupia… On dawno po czterdziestce!

Tamta próbowała ją podnieść:

Chodź stąd!

Danka śmiała się, patrząc nieprzytomnie:

Po co nawijasz, co? Po co?

Biedna, skończona, święta nawiedzona, pomyślała gospodyni, uciekając przed Danką.

Od tej pory cała wieś wyraźnie uznała Dankę za świętą i nieszkodliwą. Nie płakała już, nie czekała robiła na swoim kawałku ziemi jeszcze zacieklej niż wcześniej. Po pracy siadała na schodkach i patrzyła w stronę lasu, gdzie jak sobie marzyła jest morze. W oczach jej pojawił się obojętny, spokojny bezruch, aż wszyscy woleli omijać ją szerokim łukiem.

Kiedy jeszcze starość nie przygniotła jej do trawy, nawet w południe, kiedy powietrze pachniało słodko kwitnącą lipą, Danka zakładała czystą, wypraną koszulę, rozczesywała swoje długie, przerzedzone włosy, wychodziła na łąkę i długo patrzyła w dal, gdzie niebo stykało się z lasem. Stała nieruchomo, jeszcze szczupła, ale już bez tej urody była częścią tej ziemi, jakby trwała w niej od zawsze. Jeśli ktoś przez litość lub ciekawość pytał, na kogo czeka, mówiła spokojnie, z jasnym, lekkim uśmiechem:

Na szczęście. Tam, za lasem. Grzesiek mój obiecał dziś przyjechać.

Ta to święta biedna kobieta!

A wiatr tylko huczał w koronach drzew, rzeka burczała leniwe, niezmienne słowa, a za lasami, polami, miasteczkami szumiało nieznane Danki morze, o którym dowiedziała się tylko tyle, jak się to wymawia: morze.

Skrzypnęły drzwi do jej izby. Wpadła Halina, żeby napalić w piecu. Danka spojrzała pustym wzrokiem, bez kolorów:

I co tam u ciebie, nogi lepsze? zagadnęła Halina.

Babcia coś tam poburczała.

Co? Nie dosłyszę!

…wykorkować już by się chciało… On już nie wróci. Tylko wykorkować zostało…