Późny bunt

Późny bunt

Czy Ty rozumiesz, co robisz? głos Lucyny brzmiał spokojnie, prawie bez emocji, i właśnie to opanowanie było straszniejsze niż jakikolwiek krzyk. Czy wiesz, co to znaczy dla nas wszystkich?

Grażyna stała przy oknie i patrzyła na ulicę. Padał drobny, jesienny deszcz, a przechodnie spieszyli pod parasolami, nie patrząc na siebie.

Wiem, co to znaczy dla mnie odezwała się w końcu.

Dla ciebie powtórzyła Lucyna, jakby rozważała to słowo w dłoni. Zawsze tak: dla ciebie. A my?

Jesteście dorośli.

Mamo, masz sześćdziesiąt jeden lat.

Wiem, ile mam lat.

Lucyna opadła na kanapę. Kanapa była stara, jeszcze z poprzedniego mieszkania, z innego życia. Grażyna spojrzała na nią i pomyślała: ile razy chciała już ją wyrzucić, a jednak tego nie zrobiła. Bo tak było wygodniej. Bo szkoda. Bo wydawało się, że wyrzucenie kanapy to jak wyrzucenie czegoś żywego.

Przynajmniej pomyślałaś, co ludzie powiedzą? zapytała córka.

Nie odpowiedziała Grażyna. Nie pomyślałam.

I to była prawda.

***

Wszystko zaczęło się w marcu, gdy Grażyna Stanisława Nawrocka, emerytowana nauczycielka języka polskiego i literatury z niewielką dodatkową pracą w kółku literackim przy bibliotece, wybrała się na weekend do przyjaciółki w Kazimierzu Dolnym.

Przyjaciółka, Wanda Maria Zalewska, mieszkała tam już od ośmiu lat. Wyprowadziła się po śmierci męża, kupiła niewielki domek na obrzeżach miasta, założyła ogródek i jak sama mówiła wreszcie nauczyła się oddychać. Grażyna odwiedzała ją co rok, zazwyczaj latem, ale tym razem coś się zmieniło. Coś w niej kazało pojechać właśnie teraz. Nie latem. Teraz.

Marzec w Kazimierzu był zimny i cichy. Śnieg zalegał jeszcze w dolinach, na wzgórzach widać już było czarną ziemię. Kopuły kościołów lśniły na tle bladego nieba. Grażyna szła wąską uliczką i myślała, że dawno nie doznała takiej ciszy. Nie pustki, a właśnie ciszy. Tę różnicę zrozumiała dopiero tutaj.

Wanda czekała na nią w progu w filcowych kapciach i starym puchowym płaszczu.

No nareszcie powiedziała. Kotlety już odgrzałam.

Siedziały w kuchni, piły herbatę, Wanda opowiadała o sąsiadach, o ogródku, o tym, że zamierza kupić kozę.

Koza? Grażyna podniosła brwi.

A co. Mleko swoje, ser można robić. Wyczytałam, że to nic trudnego.

Wando, nigdy w życiu kozy z bliska nie widziałaś.

Tym ciekawiej poznać Wanda się uśmiechnęła i dolała herbaty. A Ty jak się trzymasz? Jakaś taka szara jesteś. Wybacz, ale to prawda.

Grażyna spojrzała na swoje dłonie. Dłonie zwyczajne, już nie młode, z widocznymi żyłami.

Dobrze.

Dobrze to żadna odpowiedź. Co się stało?

Nic się nie stało. Jak zwykle.

Właśnie to jest najgorsze stwierdziła Wanda. Kiedy zawsze jest jak zwykle, to już jest problem.

Grażyna milczała. Za oknem siniało wczesne przedwieczerze, w głębi ulicy zapalała się pierwsza latarnia.

Następnego dnia Wanda zabrała ją na targ. Nie do supermarketu, tylko na prawdziwy bazar, gdzie starsze panie sprzedawały kiszoną kapustę i wełniane skarpety. Tam, przy stoisku z suszonymi grzybami, Grażyna zobaczyła Mikołaja.

Nie poznała go od razu. Minęło pewnie z trzydzieści pięć lat, a on bardzo się zmienił. Ale coś w sposobie, w jaki trzymał ręce w kieszeniach i jak nosił głowę, było to samo. Zatrzymała się.

On też się zatrzymał.

Grażyna? powiedział niepewnie.

Mikołaj.

To wszystko, co powiedzieli sobie na początku. Potem Wanda, dyskretnie się oddaliła do skarpet, a oni stali wśród zapachu grzybów i zmarzniętej ziemi.

Mieszkasz tutaj? spytała Grażyna.

Od dwóch lat. A ty?

Jestem w gościach. U przyjaciółki.

Rozumiem.

Znowu cisza. Ale nie niezręczna, jakby oboje wiedzieli, że nie ma gdzie się spieszyć.

Prawie się nie zmieniłaś powiedział.

To nieprawda.

No, może trochę. Odrobinę.

Grażyna się zaśmiała. Nie sądziła, że się zaśmieje.

***

Mikołaj Jan Bereza był jej kolegą ze studiów. Nie przyjacielem, nie chłopakiem po prostu kolegą z tej samej grupy przez pięć lat na uniwersytecie pedagogicznym. Potem się rozeszli, jak wszyscy. On wyjechał do innego miasta, ona została, wyszła za mąż, urodziła dzieci. Słyszała przez znajomych, że i on się ożenił, że ma córkę. Nic więcej.

A teraz stał przy stoisku z grzybami i patrzył na nią.

Umówili się wieczorem w małej kawiarni przy rynku. Wanda zareagowała zupełnie spokojnie.

Idź, pewnie, że idź powiedziała. Ja oglądam serial. I nie patrz tak na mnie, nie robię Ci planów.

Wiem, że nie robisz planów.

Ale myślisz, że robię uśmiechnęła się Wanda. Idź już.

W kawiarni było prawie pusto. Drewniane stoliki, żółte lampy, na ścianach zdjęcia starego Kazimierza. Zamówili herbatę i jabłecznik, rozmawiali długo, wspominając znajomych, śmiejąc się z młodzieńczych głupstw.

Potem on powiedział:

Moja żona zmarła trzy lata temu.

Przykro mi powiedziała Grażyna.

Da się przeżyć. Już nie wiem. Może się przyzwyczajasz, to nie jest odpowiednie słowo. Po prostu żyjesz inaczej.

Rozumiem.

A u Ciebie?

Grażyna zastanowiła się, jak odpowiedzieć. Mąż, Edward Jan, odszedł dziewięć lat wcześniej do innej kobiety. Bez większych tłumaczeń. Po prostu przyszedł jednego dnia i powiedział, że tak wyszło. Grażyna rozważała wtedy, gdzie popełniła błąd, analizowała lata życia jak koraliki różańca. Potem przestała, po prostu żyła. Dzieci, wnuki, kółko w bibliotece, Wanda raz w roku.

Bywa różnie odpowiedziała.

On kiwnął głową i nie dopytywał. To też było miłe.

***

Wróciła do domu, do Lublina, i myślała, że to będzie tylko przypadkowe spotkanie. Dwójka znajomych po latach porozmawiali, rozeszli się. Zdarza się.

Ale po tygodniu napisał do niej przez komunikator, znalazł przez Wandę. Napisał: Cześć. Jak dojechałaś? Odpisała. Zaczęli popisywać. Początkowo rzadko, potem coraz częściej. Dla Grażyny dziwne, bo nie lubiła rozmawiać przez telefon. Lucyna zawsze się złościła, że długo nie odpisuje. A tutaj sama łapała się na tym, że czeka na jego wiadomości.

On pisał prosto, bez ozdobników. Opowiadał o swoim życiu w Kazimierzu, o pracy przy renowacji, o ikonach. Pytał o jej kółko, o dzieci. Czasem przesyłał zdjęcia: biały kościół w śniegu, kot na parapecie, szklanka herbaty na drewnianym stole.

Lucyna zauważyła to po miesiącu.

Mamo, ciągle siedzisz z telefonem.

Czytam.

Zawsze mówiłaś, że od telefonu pogarsza się wzrok.

To się myliłam.

Lucyna spojrzała na nią dziwnie, ale nie pytała.

W kwietniu Mikołaj zaproponował przyjazd do Lublina.

Mam sprawy w pracowni konserwatorskiej w waszym mieście napisał. Jeśli nie masz nic przeciwko, spotkajmy się.

Grażyna uśmiechnęła się na tę ostrożność.

Przyjedź odpisała.

Spotkali się przy Bystrzycy, tam, gdzie rzeka Ciekawa łączy się z Bystrzycą. Wiał chłodny, kwietniowy wiatr, ale światło było już zupełnie wiosenne. Grażyna założyła dobre, szare płaszcz, kupiony dwa lata temu, rzadko noszony.

Czekał przy balustradzie i patrzył na wodę. Podeszła, a on się odwrócił. Twarz trochę ogorzała, ręce w kieszeniach, jak wtedy na targu.

Cześć powiedział.

Cześć.

Szli deptakiem nad rzeką, rozmawiali jak zawsze, o wszystkim. Opowiedziała mu o chłopcu z kółka, który napisał wypracowanie, że książki są oknami, tylko odwrotnymi bo patrzysz przez nie do środka. Mikołaj przystanął.

Bardzo trafne powiedział. Osiem lat ma, mówisz?

Osiem. Zdolny chłopiec.

Umiesz pracować z dziećmi. To czuć.

Skąd to wiesz? Nigdy nie widziałeś.

Bo mówisz o nich jak o czymś ważnym.

Grażyna spojrzała na niego. On patrzył na rzekę.

Potem pili kawę w kawiarni przy bulwarze i Grażyna czuła, że dawno nie siedziała z kimś ot tak, bez pośpiechu, bez presji podejmowania decyzji. Dobre uczucie, niemal zapomniane.

Na odchodnym powiedział:

Chciałbym jeszcze tu wrócić, jeśli można.

Możesz odpowiedziała.

***

Lucyna dowiedziała się w maju. Nie dlatego, że Grażyna jej powiedziała. Po prostu zadzwoniła w nietypowym czasie, Grażyny nie było długo w domu i nie odbierała. Oddzwoniła rozkojarzona i Lucyna wyczuła coś.

Gdzie byłaś?

Spacerowałam.

Sama?

Pauza. Minimalna, ale Lucyna umiała wyczuwać pauzy.

Nie.

I wtedy zaczęła się rozmowa. Najpierw ostrożna, potem coraz ostrzejsza.

Kto to jest? spytała Lucyna.

Kolegę z uczelni spotkałam. Mówiłam Ci, że spotkałam w Kazimierzu.

Wspomniałaś o kimś znajomym.

No właśnie.

Mamo, Ty…

Wiem, ile mam lat, Lucyno.

Milczenie.

O co tu chodzi? To tylko spacery?

Na razie tak. Tylko spacery.

Na razie powtórzyła Lucyna.

Grażyna nie tłumaczyła. Niektóre rzeczy trudno wyjaśnić, bo słowa nie oddadzą sensu zabrzmi to albo zbyt poważnie, albo zbyt lekko.

Syn Paweł zareagował inaczej. Mieszkał w Warszawie z żoną i dwójką dzieci, dzwonił co dwa tygodnie. Gdy Grażyna powiedziała, spokojnie, że poznała pewnego mężczyznę, zapytał tylko po chwili:

W porządku gość?

W porządku.

No to dobrze odpowiedział Paweł.

I tyle. Grażyna długo zastanawiała się, która reakcja lepsza Lucyny czy Pawła. Nie zdecydowała.

***

Lato upłynęło w nowym rytmie. Mikołaj przyjeżdżał do Lublina, ona jeździła do Kazimierza. Chodzili na targi, do muzeów, do kawiarni. Raz pokazał jej pracownię: niewielka sala z wysokimi oknami i zapachem terpentyny i starego drewna. Ikony stały przy ścianie: niektóre bardzo ciemne, inne już odrestaurowane i pełne barw.

Nie boisz się trzymać takich staroci? spytała.

Nie. Wprost przeciwnie. Miło dotknąć czegoś, co było przed tobą i będzie po tobie.

Wierzysz w to?

Chwilę się zastanowił.

Nie wiem, jak to nazwać. Po prostu czuję, że to ważne. Nie dlatego, że ktoś tak powiedział.

Grażyna patrzyła na ikonę, którą renowował. Twarz była niemal oczyszczona, jasna, spokojna.

Mój mąż mówił, że zajmuję się bzdurami wyrwało jej się. Że nie warto prowadzić kółka dla takich pieniędzy.

A Ty?

Długo myślałam, że ma rację. Aż do emerytury prawie.

Mikołaj zamilkł, tylko spojrzał na nią. To wystarczyło.

Wieczorem, u niego w domu, pili herbatę i Grażyna czuła, że dawno nie była tak spokojna. Nie dlatego, że nie miała problemów. Były Lucyna prawie nie dzwoniła, gdy Grażyna wyjeżdżała do Kazimierza. To było milczenie na pokaz. A ośmioletnia wnuczka Kasia, kiedyś przez telefon zapytała: Babciu, wrócisz wkrótce? I w głosie było coś takiego, że Grażyna poczuła ukłucie winy.

Ale na tej kuchni tamto uczucie trochę odeszło. Nie zniknęło po prostu było mniejsze.

Myślałaś kiedyś o przeprowadzce? zapytał któregoś wieczoru Mikołaj.

Dokąd?

Tutaj. Albo gdzieś. Po prostu tak.

Mówił ostrożnie, patrząc w swoją filiżankę.

Proponujesz mi… zaczęła.

Nie proponuję. Po prostu pytam, czy myślałaś.

Grażyna zamilkła.

Nie. Myślałam kiedyś, dawno. Niemożliwe wydawało się to.

Dlaczego niemożliwe?

Bo dzieci. Wnuki. Mieszkanie. Praca, choć drobna. Wszystko tu.

Ale dzieci dorosłe.

To nic nie zmienia.

Kiwnął głową.

Masz rację. Tylko pytam.

To pytanie zostało w niej; takie rzeczy nie odchodzą szybko.

***

W sierpniu Lucyna przyjechała do Grażyny. Nie z okazji, nie na święto. Przyjechała zwykłym, sobotnim pociągiem, z torbą i zaciśniętymi wargami.

Piły herbatę, Lucyna patrzyła przez okno. Potem spytała:

Ty poważnie?

O co?

O niego. O to wszystko.

Nie wiem odpowiedziała Grażyna szczerze.

Mamo. Nie myślisz, że… że to trochę dziwne? W tym wieku?

W twoim czy w moim?

W naszym, w rodzinie, w tym wieku. Tata żyje…

Tata z inną kobietą już dziewięć lat, Lucyno.

Ale byliście małżeństwem trzydzieści lat.

Właśnie, dlatego to wszystko zmienia.

Lucyna odstawiła filiżankę.

Myślisz, co powie Kasia? Jak to zrozumie?

Kasia ma osiem lat.

Właśnie. Dzieci wszystko rozumieją.

Zrozumie to, co jej powiemy.

A co powiemy?

Lucyna bardzo przypominała ojca. Kiedyś to było ujmujące, teraz widziała w tej podobieństwie coś innego.

Powiemy, że babcia poznała kogoś dobrego. To wystarczy.

A później?

Zobaczymy.

Zobaczymy. Ty zawsze tak gdy nie chcesz mówić.

Nie, zaprzeczyła Grażyna. Mówię zobaczymy, kiedy naprawdę nie wiem, co będzie. To szczera odpowiedź.

Lucyna długo milczała przy oknie. Potem odezwała się niemal bez żalu:

Boję się, że będziesz żałować.

Mogę żałować także tego, czego nie zrobię.

Córka się obejrzała.

To filozofia. Mnie od filozofii nie lżej.

Mnie też nie odparła Grażyna. Ale muszę z tym żyć.

Lucyna pojechała wieczornym pociągiem. Przytuliły się na pożegnanie, mocno, jak zawsze. Grażyna poczuła, że w tym uścisku jest coś równocześnie ciepłego i spiętego, jakby obie bały się, że coś się urwie.

***

Wrzesień przyszedł zimny i niespokojny. Grażyna przeszła na emeryturę sześć lat temu, ale kółko w bibliotece trzymało ją w rytmie. Dzieci przychodziły we wtorki i piątki, rysowały, czytały, odgrywały scenki. Mała salka z półkami, na podłodze stare poduszki.

Kierowniczka biblioteki, pani Tamara Golińska, lat sześćdziesiąt pięć, wiedziała o Mikołaju. Nie dlatego, że Grażyna jej powiedziała, ale widziała zmianę Grażyna była bardziej skupiona na sobie, co nie znaczyło egoistyczna, raczej bardziej świadoma własnych spraw.

U ciebie coś się dzieje powiedziała Tamara pewnego dnia, bez znaku zapytania.

Dzieje się zgodziła się Grażyna.

Coś dobrego?

Jeszcze nie wiem.

A to i tak dobrze oceniła Tamara. Najważniejsze, że w ogóle się coś dzieje. Bo my już jak rzeki płyniemy, nie wiedząc dokąd.

Grażyna się zaśmiała.

We wrześniu Mikołaj zaproponował wyjazd do Torunia na kilka dni. Była tam wystawa starych rękopisów, chciał zobaczyć. Grażyna się zgodziła. Wynajęli dwa oddzielne pokoje w małym pensjonacie, chodzili po muzeach, wieczorem po mieście. W restauracji nad Wisłą Mikołaj powiedział nagle:

Chcę, żebyś coś wiedziała.

Co takiego?

Nie spieszę się. Nie naciskam. Jeśli czujesz presję, to nie ode mnie.

Grażyna spojrzała na niego.

Wiem.

Chcę, żebyś to zrozumiała. To nie kurtuazja. Mam sześćdziesiąt trzy lata. Nie jestem chłopcem, który musi coś dostać i się rozczaruje. Po prostu cieszę się, że jesteś.

Nie odpowiedziała od razu. Za oknem ciemniała Wisła i światła na drugim brzegu.

Trudno mi to przyjąć odezwała się po chwili.

Dlaczego?

Bo przywykłam, że za słowami coś stoi. Oczekiwanie. Warunek.

Tutaj nie ma warunków.

Rozumiem. Po prostu przywykłam inaczej.

Kiwnął głową. Dopiwszy wino, szli brzegiem Wisły. Było zimno, Grażyna podniosła kołnierz płaszcza. Nie trzymał jej za rękę szedł obok. I to było właściwe.

***

Październik przyniósł rozmowę, na którą Grażyna czekała i której się bała.

Sama zadzwoniła. Wybrała numer Lucyny i bez słowa wstępu powiedziała:

Muszę ci coś powiedzieć. Mikołaj zaproponował, bym przeprowadziła się do Kazimierza. Żebyśmy zamieszkali razem. Zastanawiam się nad tym.

Cisza dłużyła się.

Mówisz to poważnie.

Tak.

Znasz go siedem miesięcy.

Osiem.

Mamo! Osiem miesięcy! Wiesz, co to znaczy?

Wiem. To osiem miesięcy.

To nic! Nic nie wiesz o nim!

Wiem wystarczająco.

Co wiesz? głos Lucyny się podniósł. Że go lubisz? Że jest miło? Ludzie się zmieniają!

Lucyno.

Co?

Twój ojciec też się zmienił. Przeżyliśmy razem trzydzieści lat.

Cisza.

To nieuczciwe odezwała się Lucyna, cicho.

Chcę być szczera. Z tobą i ze sobą.

Później był telefon od Pawła. Pewnie Lucyna już do niego zadzwoniła.

Mamo, naprawdę planujesz się wyprowadzić?

Myślę o tym.

Ma dobre warunki? Dobrze się prowadzi? Wszystko w porządku?

Porządny człowiek. Dba o dom. Niewielki, ale zadbany.

Sprzedasz mieszkanie?

Nie. Wynajmę.

A jak się nie uda?

Paweł.

Co Paweł? Mówię poważnie.

Wrócę wtedy. Ale chcę spróbować bez myślenia a jeśli.

Pauza.

Dobrze powiedział po chwili. Dzwoń częściej.

Będę dzwonić.

Po tej rozmowie Grażyna długo siedziała przy oknie i patrzyła na padający jesienny deszcz. Światło latarni kołysało się na wietrze. Myślała, że pierwszy raz w życiu podejmuje decyzję naprawdę sama. Nie dlatego, że ktoś odszedł. Nie przez okoliczności. Po prostu dlatego, że chce.

Dziwne uczucie. Prawie nieznane.

Otworzyła wiadomości do Mikołaja i napisała: Myślę. Daj mi jeszcze trochę czasu.

Odpisał po chwili: Tyle, ile potrzeba.

***

Wanda dzwoniła raz w tygodniu, utrzymując zupełny neutralność. Nie namawiała, nie odradzała, tylko pytała, co słychać, i opowiadała o swojej kozie, którą jednak kupiła.

Jak się nazywa? spytała Grażyna.

Balbina.

Na serio?

A czemu nie? Ważna jest, to musi mieć godne imię.

Jesteś nieprzewidywalna, Wando.

I dobrze, czy źle?

Dobrze odparła Grażyna. Bardzo dobrze.

Powiedz zaczęła Wanda po chwili gdybyś miała trzydzieści lat, myślałabyś tyle nad tym?

Co ma do rzeczy wiek?

Może nic. Albo wszystko. Zauważyłam, że im starsi, tym dłużej się zastanawiamy, więcej ważąc każdą decyzję. Czasem mądrość, czasem strach ukryty pod rozumem.

Gadasz jak Tamara.

Komplement?

To fakt.

Grażyna pomyślała, że Wanda ma rację. Strach, który kryje się pod mądrością. Kiedyś bała się podjąć decyzję, żeby nie popełnić błędu. Potem bała się nie decydować, bo zrozumiała, że bierność też jest wyborem.

Ale ten strach jest inny, to nie o Mikołaja. Raczej o nią samą.

O to, że całe życie była czyjąś żoną, matką, nauczycielką. Gdy to przestało być główną rolą, nie mogła się zdefiniować na nowo.

Kółko w bibliotece. Sama to wybrała. Pierwsza rzecz dla siebie od dawna.

A teraz to.

***

Pod koniec października wydarzyło się coś nieoczekiwanego. Zadzwoniła była teściowa, mama Edwarda, Antonina Zawadzka. Miała osiemdziesiąt dwa lata, mieszkała sama w Lublinie, Grażyna ją czasem odwiedzała z przyzwyczajenia, z przyzwoitości.

Lucyna mi powiedziała zaczęła Antonina Zawadzka bez wstępu.

Co powiedziała?

O tym twoim znajomym. O tym, że chcesz wyjechać.

Grażyna zamilkła.

I co pani na to?

Uważam, że ci się należy odparła staruszka. Mój syn cię nie cenił. Widziałam to już dawno, ale nie mówiłam. Teraz mówię.

Pani Antonino…

Nie przerywaj. W moim wieku wolno mówić wprost. Jedź, jeśli chcesz. Wnuki są u dobrych rodziców. Lucyna się złości, bo boi się stracić. Ale nie musisz być tam, gdzie cię nie widzą.

Wciąż mnie widzą.

Jako babcię. Jako mamę. Jako tę, która zawsze jest. A jako człowieka?

Grażyna nie odpowiedziała.

Właśnie powiedziała Antonina Zawadzka. Jedź. I dzwoń do mnie, będę się cieszyć.

Po tej rozmowie długo stała przy kuchennym oknie i patrzyła na gołe drzewa na podwórku. Było cicho, pusto jak przed zimą.

Myślała, że ludzie widzą innych w różny sposób. Lucyna widzi w niej matkę, Paweł osobę, która musi mieć stabilność. Tamara koleżankę z wyczuciem. Antonina Człowieka, po prostu.

A Mikołaj? Co widzi?

Nie była pewna. Ale coś podpowiadało, że widzi właśnie ją, nie rolę ani funkcję.

***

Listopad przyniósł pierwszy śnieg i nieoczekiwaną rozmowę z Kasią.

Wnuczka zadzwoniła sama, co rzadko się zdarzało. Zwykle Lucyna dawała jej słuchawkę pod koniec rozmowy. Tym razem, w niedzielę rano, zadzwonił numer, którego Grażyna nie znała.

Babciu, to ja.

Kasia? Skąd dzwonisz?

Z mamy tableta. Babciu, wyjedziesz?

Grażyna usiadła.

Słyszałaś rozmowy dorosłych?

Trochę. Mama rozmawiała z wujkiem Pawłem. Ty naprawdę wyjedziesz?

Jeszcze nie wiem, Kasiu.

A jak wyjedziesz, to będziesz przyjeżdżać?

Oczywiście.

Obiecujesz?

Obiecuję.

Cisza. Potem Kasia mówi:

Babciu, a tam jest ładnie?

Gdzie?

Tam, gdzie być może wyjedziesz.

Bardzo. Są białe kościoły, śnieg zimą i rzeka.

Jak u nas?

Podobnie, tylko mniejsza.

Rozumiem. Pauza. Babciu?

Tak?

Mama boi się, że tam zachorujesz i nie damy rady.

Grażynie ścisnęło się serce.

Powiedz mamie, że jestem zdrowa i mam zamiar być zdrowa.

Ona wie, tylko się boi.

Wiem. Ja też się boję.

Czego?

Grażyna zastanowiła się chwilę.

Wielu rzeczy. Ale każdy się czegoś boi.

Przecież mówiłaś, że odważni też się boją, tylko i tak działają.

Tak. Pamiętasz?

Wszystko pamiętam odparła Kasia z dumą. Muszę już kończyć, bo mama zobaczy.

Kasiu.

Co?

Kocham cię.

Ja ciebie też. Pa.

***

W połowie listopada Grażyna pojechała do Kazimierza. Nie na weekend, na cały tydzień. Spakowała walizkę, poprosiła Tamarę o opiekę nad skrzynką.

Mikołaj odebrał ją z dworca. Po drodze opowiadał o jakiejś renowacji kopuły, a ona patrzyła przez okno na zaśnieżone pola i myślała, że tą samą drogą jechała tu w marcu. Jakby coś zatoczyło koło.

Mieszkali razem tydzień w jego niedużym domu z drewnianą podłogą i starymi ramami okien, które brzęczały na wietrze. Grażyna gotowała, on sprzątał. Rano pili kawę przy oknie, a śnieg powoli spływał ukośnie.

Któregoś wieczoru spytała:

Nie czujesz się klaustrofobicznie we dwoje?

Co?

Mieszkając razem. Byłeś sam osiem lat.

Chwilę myślał.

Ciasno było mi, kiedy żyłem nie po swojemu. Teraz jest inaczej.

Co to znaczy nie po swojemu?

Lata pracowałem na budowie. Pieniądze się liczyły. Rodzina. Potem przełamałem się, poszedłem na kursy konserwatorskie po czterdziestce. Wszyscy mówili, że to głupota.

A ty?

Poszedłem. Żona wspierała. Była osobą, która wspierała.

Opowiedz mi o niej poprosiła Grażyna.

Zamilkł.

Anna. Była spokojna. Nie milcząca, tylko… koiła obecnością. Jak wchodziła, w domu robiło się cicho.

Tęsknisz.

Tak. powiedział prosto. Ale to nie znaczy, że nie mogę dalej pójść. Rozumiesz?

Rozumiem.

U ciebie też tak?

Grażyna myślała o Edwardzie. Z nim częściej odczuwała niepokój. Tęskniła za jakimś obrazem, który być może nie istniał.

Inaczej, ale rozumiem.

Siedzieli w ciszy. Dobra cisza.

***

W czwartek, piątego dnia, zadzwoniła Lucyna.

Grażyna wyszła na ganek. Śnieg już przestał padać, niebo było czyste, widoczne gwiazdy.

Jesteś tam? spytała Lucyna.

Tak.

Na jak długo?

Do niedzieli.

Milczenie.

Mamo, chcę zapytać szczerze.

Pytaj.

Robisz to, żeby co? Coś udowodnić? Sobie? Nam?

Grażyna patrzyła w gwiazdy.

Nie. Nie udowodnić.

To po co?

Żeby żyć. Inaczej niż dotąd.

A wcześniej żyłaś źle?

Nie. Ale nie do końca jak chciałam.

Czego Ci brakowało?

Zastanowiła się długo. Miała przecież wszystko mieszkanie, dzieci, zajęcie, przyjaciółki. Brakowało jednak czegoś jeszcze. Jakby żyła trochę obok siebie. Jakby życie było dobrym planem, który wykonała, a ona sama była tuż obok.

Siebie mi brakowało powiedziała w końcu.

Siebie? Co to znaczy?

Właśnie to.

Lucyna długo milczała.

Będziesz szczęśliwa? spytała nagle. Bez ironii. Tak po prostu.

Nie wiem. Ale chcę spróbować.

Dobrze powiedziała. Dobrze.

To nie była zgoda. Ale i nie wojna.

***

W niedzielę, gdy Grażyna już pakowała walizkę, Mikołaj zapytał:

Zdecydowałaś?

Prawie.

Prawie to dobrze czy źle?

To znaczy, że jeszcze chwilę potrzebuję.

Kiwnął głową.

Boi się, że się pomylisz.

Tak.

Mogę coś powiedzieć?

Mów.

Są błędy, które popełniasz boli, ale przynajmniej wiesz. Są błędy, których nie popełniasz, nigdy się nie dowiesz. Drugie jest gorsze.

Grażyna spojrzała na niego.

Mówisz dokładnie to, co myślę, ale nie umiem wypowiedzieć.

On się zaśmiał. Miło wyglądał, gdy się śmiał.

Nie specjalnie. Tak wychodzi.

Wróciła do Lublina późnym wieczorem. W domu przywitała ją zwykła cisza, zapach ścian, światła z okna naprzeciw. Rozpakowała się, nastawiła wodę, usiadła przy stole.

Na stole leżała książka, zaczęta przed wyjazdem. Otworzyła na zakładce i przeczytała zdanie, które wcześniej jej umknęło: że człowiek niesie swoje samotności, ale to nie wyrok, tylko fakt różnie można go przeżywać.

Zamknęła książkę.

Potem napisała do Mikołaja: Przyjadę w styczniu. Na długo. Zobaczymy.

Odpisał krótko: Czekam.

***

Grudzień minął w osobliwym stanie. Grażyna chodziła jeszcze do biblioteki, do kółka, odwiedzała Antoninę Zawadzką. Niby to samo, a jednak coś się wewnątrz rozwiązało, coś jeszcze nie. Ani spokój, ani niepokój.

Lucyna zadzwoniła na początku grudnia.

Jeszcze się nie rozmyśliłaś?

Nie.

Mieszkanie będziesz wynajmować?

Tak. Agent już szuka.

Rozumiem. Dobrze. Pauza. Mamo, mogę spytać?

Pewnie.

Nie boisz się, że to po prostu czasem myślimy, że nowe jest lepsze, a potem

Lucyna.

No co?

Mam sześćdziesiąt jeden lat. Nie mam złudzeń nastolatki. Przeżyłam swoje. Mam z czym porównać.

To nie chroni przed złudzeniami.

Nie. Ale zmniejsza ich liczbę.

A jeśli okaże się inny, niż wydaje?

Zawsze może się okazać. Całe życie to jeśli. Jak wychodziłaś za Andrzeja, wiedziałaś na pewno?

Miałam dwadzieścia siedem.

I co z tego?

Milczała.

Dobrze powiedziała w końcu. Pomożesz spakować rzeczy przed przeprowadzką?

Długa pauza.

Pomogę. Oczywiście, że tak.

***

Nowy Rok Grażyna spędzała u Lucyny, z Kasią i zięciem Andrzejem. Przyjechał też Paweł z Warszawy z rodziną. Przy stole tłoczno, dzieci biegały, dorośli rozmawiali wszyscy naraz.

Kasia usiadła przy Grażynie i szeptała jej szczegóły każdej potrawy.

To mama sama zrobiła, a to kupiliśmy, ale mama powiedziała, że sama.

Nie musisz mnie informować.

Informuję. Tak po prostu odpowiedziała Kasia.

Tuż przed północą, gdy dzieci już przysypiały, Lucyna powiedziała:

Mama jedzie do Kazimierza w styczniu.

Totalnie neutralnie. Sama informacja.

Andrzej skinął głową. Paweł spojrzał na mamę.

Na długo? zapytał.

Zobaczymy powiedziała Grażyna.

Paweł się uśmiechnął.

Kasia zamknęła oczy.

Babciu, Ty jedziesz? zapytała przez sen.

Jadę, Kasiu.

Obiecałaś przyjeżdżać.

Obiecałam.

Dobrze mruknęła Kasia i zasnęła.

Grażyna patrzyła na nią i myślała, że to właśnie jest życie. Śpiące dziecko. Dorośli z winem. Stara kanapa, której nie wyrzuciła. I gdzieś w innym mieście ktoś, kto napisał: czekam.

***

Piętnastego stycznia Grażyna zadzwoniła do Tamary.

Tamaro, odchodzę z kółka.

Cisza.

Kiedy?

W lutym. Macie czas znaleźć kogoś.

Wyjeżdżasz?

Tak.

Gdzie?

Do Kazimierza.

Do niego?

Do niego. I też do siebie.

Dobre sformułowanie powiedziała Tamara. Znajdziemy kogoś. Szkoda, świetnie pracowałaś, ale damy radę.

Dziękuję.

Powodzenia, Grażynko. Takiego prawdziwego.

Na pożegnanie dzieci przygotowały jej laurkę. Na dużym kartonie każdy coś narysował. Chłopiec, który pisał o książkach jak oknach, namalował okno z firanką i napisał pod spodem: Aby zaglądać do środka.

Grażyna schowała laurkę do torby.

***

Dwudziestego trzeciego stycznia Grażyna przyjechała do Kazimierza. Mikołaj pomógł unieść walizkę. Postawili ją w małym pokoiku, specjalnie przygotowanym dla niej. Na oknie stała doniczka z pelargonią.

Skąd? spytała Grażyna.

Kupiłem. Przyda się trochę kwiatów.

To słuszna decyzja.

Podeszła do okna. Ogród w śniegu, cicho, biało. Płot, sąsiedzki ogródek, dachy.

No, i jak? zapytał Mikołaj.

Jeszcze nie wiem. Spytaj za miesiąc.

Zapytam.

Obróciła się.

Mikołaj.

Słucham.

Dzięki, że dałeś mi czas.

Krótka cisza.

Dzięki, że przyjechałaś.

***

Minęły trzy miesiące. Grażyna przyzwyczajała się powoli. Kazimierz był mały. To dobre, ale też trudne, bo tu każdy każdego zna i na nową osobę patrzy się z ciekawością, czasem z ostrożnością.

Wanda zapoznała ją z kilkoma kobietami z miasteczka. Jedna, pani Irena, zaprosiła do literackiego klubu przy domu kultury. Niewielka grupa, dziesięć osób, czytali książki, rozmawiali.

Nie wiem, czy dam radę odrzekła Grażyna.

Nie musisz. Przyjdź, zobaczysz. Jak się spodoba zostaniesz.

Przyszła. Spodobało się.

Z Lucyną rozmawiały raz w tygodniu, czasem częściej. Z czasem Lucyna zaczęła pytać nie tylko: Jak Ty się masz?, ale i jak on?, jak nowy klub? i co czytasz?. To było powolne przyzwyczajanie się. Jak oko do innego światła.

Kasia napisała list prawdziwy, papierowy, z kopertą i znaczkiem. Namalowane dwa kościoły, rzeka i napis: Babciu, przyjadę na ferie. Mama się zgodziła. Na koniec: Balbina to koza? Wanda mi mówiła.

Grażyna też odpisała listem.

***

Pewnego kwietniowego wieczoru Lucyna w końcu przyjechała. Sama. W dzień.

Rozejrzała się po domu. Grażyna widziała, jak córka patrzy na drewnianą podłogę, pelargonię na oknie, stół w kuchni.

Mikołaj zaproponował herbatę, zniknął do pracowni.

Siedziały same.

Pięknie tu powiedziała Lucyna, zaskoczona.

Tak.

Mało miejsca.

Ale cicho.

Nie tęsknisz za Lublinem?

Tęsknię za wami, za Tamarą, za bulwarem.

A mimo to?

Mimo to.

Lucyna kręciła filiżankę w dłoniach.

Jest w porządku? spytała tym razem bez podtekstu.

Tak.

Jesteś szczęśliwa?

Grażyna się zastanowiła.

Nie wiem, czy szczęśliwa to właściwe słowo. Ale dobrze mi.

Lucyna kiwnęła głową.

Dobrze.

To znaczy co?

Dobrze znaczy dobrze. Podniosła oczy. Boję się. O ciebie. Pewnie zawsze będę.

Wiem.

Ale próbuję zrozumieć.

To wystarczy.

Piły herbatę w ciszy, rozmawiały o Kasi, pracy, planach Andrzeja. Zwykła rozmowa, bez zadry.

Przy pakowaniu Grażyna ją odprowadzała. Powietrze pachniało wiosenną ziemią. Pierwsza zieleń drzew, przejrzysta na tle bieli.

Mamo odezwała się Lucyna przy furtce.

Tak?

Nadal nie rozumiem tego do końca. Chyba nigdy nie zrozumiem.

Wiem.

Chcę tylko, żebyś to wiedziała.

Co?

Lucyna przez chwilę milczała, potem podniosła oczy te same, po ojcu.

Zawsze byłaś obok. Przywykłam, że jesteś. Że mogę zadzwonić.

Zawsze odbiorę.

Wiem. Teraz to inne odległości. Muszę się przyzwyczaić.

Przyzwyczaisz się.

Myślisz?

Grażyna spojrzała na córkę, tę samą twarz co z porodówki, gdy trzymała maleństwo, drżąc ze strachu.

Tak myślę. Ty zawsze sobie radzisz. Jesteś silna.

Nie tak jak Ty.

Tak samo.

Lucyna uśmiechnęła się lekko, potem objęła ją mocno. Trwały tak chwilę, w milczeniu.

Potem Lucyna wzięła torbę.

Zadzwonię, jak dojadę.

Czekam.

Ruszyła przez ulicę. Grażyna patrzyła za nią. Plecy proste, krok szybki coś z ojca też w tym było.

Potem Lucyna odwróciła się.

Mamo krzyknęła z połowy drogi.

Co?

Pelargonia ci kwitnie na oknie!

Kwitnie!

No i dobrze! powiedziała Lucyna i poszła dalej.

***

Grażyna wróciła do domu. Mikołaj był już w kuchni, podgrzewał zupę. Stanęła przy oknie, patrząc na ulicę. Lucyny już nie było widać. Po przeciwnej stronie szła starsza pani z siatką, powolutku.

Pelargonia na parapecie kwitła różowo.

Wszystko w porządku? spytał Mikołaj, nie odwracając się.

Tak.

Zawahała się.

Ona dobra jest. Po prostu się boi.

Nic dziwnego. Też nie ma łatwo.

Tak.

Zabrała talerze, położyła na stole. Już wszystko wydawało się znajome mimo trzech miesięcy.

Mikołaj?

Słucham.

Myślisz, że dobrze zrobiłam?

Obrócił się do niej.

A sama jak uważasz?

Grażyna milczała przez chwilę.

Myślę, że to było moje. W pełni moje.

No właśnie powiedział. Sama odpowiedziałaś.

Zjedli obiad. Za oknem kwietniowy Kazimierz był jeszcze biały od ostatniego śniegu, ale już przebijała wiosenna zieleń.

Grażyna patrzyła i myślała: oto to. Nie szczęście jako słowo, nie decyzja na zawsze. Po prostu obiad, okno, ten człowiek naprzeciwko.

Czy wystarczy? Nie wiedziała.

Ale zupa była gorąca. Pelargonia kwitła. W torbie laurka od ośmioletniego chłopca z oknem, przez które patrzy się do środka.

***

Wieczorem zadzwoniła Kasia.

Babciu, mama mówiła, że była u ciebie.

Tak, była.

Dogadałyście się?

Dobrze rozmawiałyśmy.

Nie płakała?

Nie. Dlaczego pytasz?

Czasem płacze, myśląc, że nie słyszę. Przez ciebie.

Grażyna zamknęła na chwilę oczy.

Kasiu…

Co?

Powiedz mamie, że przyjadę Was odwiedzić. Bardzo niedługo.

Dobrze. Babciu?

Tak?

Macie tam już wiosnę?

Prawie. Jeszcze trochę śniegu, ale coraz mniej.

U nas już ciepło. Dziwne, nie? W jednym kraju, a taka pogoda.

Nic dziwnego. Tak bywa.

Babciu, a tęsknisz za nami?

Grażyna spojrzała w okno. Zapadał zmierzch, pierwsze gwiazdy.

Bardzo powiedziała. Zawsze.

Dobrze rzekła Kasia z ulgą. To dobrze, że tęsknisz.

Myślisz?

No tak. Jak się tęskni, to się kocha.

Grażyna nie odpowiedziała.

Pa, babciu.

Pa, Kasiu.

Odłożyła telefon. W kuchni Mikołaj zmywał cicho talerze, nucił pod nosem. Pelargonia ciemniała na parapecie. Ktoś z sąsiedztwa wyprowadzał psa, to już było swojskie, część tej codziennej ciszy.

Grażyna siedziała i myślała, że Kasia ma rację. Jeśli się tęskni, to się kocha. I chyba też odwrotnie kocha się, więc się tęskni. Znaczy, jest dla kogo.

To chyba na tym polega życie. Nie pełne, nie idealne, nie według mądrych książek. Po prostu życie z jego odległościami i bliskością, właściwymi i błędnymi decyzjami, które po czasie stają się po prostu swoimi decyzjami. Podjętymi. Własnymi.

Wstała i poszła pomóc zmywać naczynia.