Puste życie Dagi

Śnieg już nie palił moich bosej stóp przestałem je czuć. Tylko wiatr siekł po twarzy, ramionach i szyi jak bicz, przenikał cały tors, ledwo osłonięty cienką nocną koszulą. Siwe włosy, pełne śniegu, stały się ciężkie jak sople. Gęsta zamieć wściekle wyła i smagała, a ja już sam nie wiedziałem, dokąd idę, błąkając się po własnym podwórzu. Przytuliłem się plecami do lodowatych desek płotu, złożyłem ręce na piersi i zacząłem płakać:

Żebym już umarł! Weź mnie, Boże… Umrzyj mi się…

Na pewno umarłbym tamtej nocy, zamarzłby na śmierć, gdyby nie sąsiadka Halina, która akurat wyszła do obory sprawdzić, czy krowa się nie cieli. Zobaczyła otwarte drzwi do mojego domu i snop światła przez szczelinę.

Darek! Ty tam się kręcisz po ciemku?

Ale ja tylko stałem w kącie podwórka, osłonięty drzewami i świszczącym śniegiem, zaciskając mocno powieki, powtarzałem wciąż jedno umrzeć umrzeć!

Halina wybiegła ze swojego podwórka i wpadła na moje.

Darek, gdzie jesteś! Darek, co ty, głupi?! Darek!

Nawet gdybym chciał, nie miałem już sił odpowiedzieć. Stęknąłem tylko, osunąłem się po płocie i schyliłem siwą, rozczochraną głowę na kolana. Skuliłem się. Łzy ciekły po moich zapadłych, szarych policzkach. Po chwili ktoś mnie podniósł i próbował zaciągnąć do domu ale cały zdrętwiałem, zesztywniałem ze starości i zimna.

A ty głupi staruchu! Już lecę! krzyknęła Halina i pobiegła po swojego męża. We dwoje wciągnęli mnie do izby.

Od tej pory leżałem. Rano przyszła młoda pielęgniarka, zdziwiła się, że w wieku dziewięćdziesięciu jeden lat nawet się nie przeziębiłem, tylko odmroziłem stopy. Pochyliła się nade mną i powiedziała:

Powinien pan jechać do szpitala. Mamy wezwać karetkę?

Popatrzyłem smutno na czarne włosy dziewczyny, policzki czerwone od zimna, i stanowczo pokręciłem głową.

Nie trzeba. Tu zostanę. Nie trać na mnie czasu, dziecko. Niczego już nie chcę. Idź z Bogiem.

Leżałem tak dwa tygodnie. I po co, i na co wychodziłem tej nocy bosy na śnieg w samej nocnej koszuli? Wszyscy twierdzili, że to tylko głupota starca ale ja czułem, że to coś tajemniczego, prawie przeznaczonego. Wieczorem siedziałem na łóżku i w żółtym świetle żarówki prułem stary, wełniany skarpet. Palce, znajome z roboty, poruszały się sprawnie, ale myśli wybiegały daleko od tego skarpeta. Wzrok utkwiony był w jeden punkt na ścianie. Śmiałem się dziwnie do czegoś dawnego, do wspomnień.

Nic dobrego mnie w życiu nie spotkało od dziecka. Tylko praca i potrzeba. Jedyny promień w tym świecie braku i bólu krótki, jedyny rozbłysk miłości.

Miała na imię Grażyna.

Grażynka Grażynko bełkotałem pod nosem, uśmiechając się jeszcze szerzej, jeszcze dziwniej.

Czy mi się wtedy śniło, czy już majaczyłem na jawie, że idę na łąkę pod las, gdzie kończyło się podwórze pani dziedziczki. Patrzę w dal, zasłaniam oczy przed słońcem i czekam. Ona miała przyjść. Obiecała. W sercu ściska strach i nadzieja. I widzę na fali pola żyta zbliża się kobieca sylwetka. Pędzę do niej, szczęśliwy, wołam: Grażynko!

Pod te marzenia zapadłem w sen. Obudziłem się w środku nocy, rzucałem się na łóżku. Przez okno widzę śnieżycę, szyby drżą. Odkrywam kołdrę, wyciągam ręce i po omacku idę do drzwi.

Zaraz wracam…

Wyszedłem boso, nieświadom już siebie. Wpatrywałem się w biel szalejącej zamieci i znowu wyciągnąłem rękę, jakby prosząc:

Grażynko!..

Zimno przeszyło mnie do kości, wnętrzności zamarzły. Bosymi stopami wyczułem lodowate schody. Poszedłem przez podwórze, nie patrząc w bok, za płot, ku niej, walcząc z żywiołem.

Grażynko! To ja!

Podszedłem do płotu, rozejrzałem się, pobiegłem w bok… I wtedy dopiero poczułem, że stopy są już martwe od mrozu, że za chwilę nie ruszę nimi wcale. Próbowałem znaleźć furtkę, dalej się uśmiechając.

Tylko sprawdzę z tej strony…

Nie mogłem. Zamotałem się na podwórku, zgubiłem się, nigdzie miejsca nie poznaję. I w końcu się poddałem. Tam mnie znaleźli sąsiedzi.

Halina przychodziła opalać piec, przynosiła jedzenie, coś mówiła. Przychodziła młoda pielęgniarka, opatrywała stopy, smarowała jakąś śmierdzącą maścią, kazała mierzyć temperaturę. Robiłem, co kazali, a gdy zostawałem sam, gapiłem się pustym wzrokiem w sufit. Słuchałem odgłosów z dworu: szczekania psów, skrzypienia sanek, nawoływania dzieci wracających ze szkoły.

Często zapadałem w półsen. Czasem budziłem się świt, potem znów ciemno, piec trzaskał, z dachu coś kapało niepewnie. Boże, kiedy ja już umrę? Umrzeć by powtarzałem w myślach co wieczór.

Od dziecka znałem tylko jedną smutną prawdę: moje życie jest jak stromy spadek porośnięty śliską gliną i kolczastym zielskiem. Można było tylko staczać się w dół, obijając się o korzenie i kamienie. Nikt nie podał ręki, nikt nie zatrzymał tego upadku, nie pomógł wdrapać się do światła. Wszyscy tu wokół tak żyli, nie oczekiwałem więc niczego innego. Przywykłem, że życie to długi, męczący spadek, trzeba tylko zacisnąć zęby i znosić.

Tamtego roku wiosna przyszła spóźniona i zła. Zamiast ciepła wiatry i ciągłe deszcze, drogi zamieniły się w bagno. Śnieg zszedł dopiero w maju, ukazując zniszczoną, mokrą ziemię. Liście długo nie pojawiały się na brzozach, sady wciąż były czarne, wypalone po zimie. Ja, z ciężkim, mokrym węzłem na głowie, szedłem przez błoto z wiadrami wody od studni. Wiadra rozlewały zimną wodę na bose, popękane stopy. Po drugiej stronie ulicy, pod krzywym płotem, stali mężczyźni, palili papierosy, szeptali, spoglądali na mnie, ale przechodziłem, nie podnosząc wzroku. Już dawno przestałem się wyróżniać. Byłem częścią szaroburego krajobrazu.

Darek! wykrzyknęła babcia Anastazja, robotna gospodyni, u której kiedyś z Grażyną służyłem za chleb. Jej głos był ostry, ton nieznoszący sprzeciwu. Szybko biegnij do sklepu! Niech Stefan wyda dla panienki materiał w kwiaty! Najlepszy! I pospiesz się! Dziś goście z miasta! I kwiatów nazbieraj!

Bez słowa odstawiłem wiadra na ganek, wytarłem dłonie o fartuch i ruszyłem na wieś. Miałem wtedy dwadzieścia dwa lata, a wydawało się, że życie mnie już nigdy nie dotknie nawet jednym promykiem. Dwanaście lat temu, po śmierci rodziców, twarda, krzykliwa wdowa-dziedziczka przygarnęła mnie za kawałek chleba. Byłem wtedy chudy, przestraszony, bity, bałem się każdego szmeru, każdego wołania. Teraz wyrosłem na wysokiego, milczącego chłopa o ciężkich, spracowanych dłoniach i zgaszonych oczach.

Pracowałem od świtu do zmroku. Aż dzwoniło mi w uszach i nogi bolały jak z ołowiu. Rąbałem drewno w jesiennym deszczu, doiłem krowy w przemarzniętej oborze, mieszałem glinę, prałem w przerębli, aż ręce mi drętwiały. Plewiłem ogród pod palącym słońcem, gdzie pachniały czarne porzeczki i maliny, ale nie mogłem zerwać ani jednej pani liczyła owoce, za każdą kradzież karała pokrzywą, powtarzając: Nie dla ciebie to rośnie, darmozjadzie! Nauczyłem się nie patrzeć w bok. Ze złości wyrywałem chwasty, zaciskałem usta, aby nie płakać, chciałem tylko spełniać życzenia, żeby mieć choć trochę spokoju.

W każdą sobotę paliłem w bani. Targałem wiadra z rzeki, rozgrzewałem kamienie do czerwoności, aż w głowie kręciło się od żaru. Potem szorowałem twardą szczotką obwisłe plecy dziedziczki, aż sam zasłabłem. Stara powoli się obracała, kazała jeszcze, i jeszcze. Potem wycierałem ją i prowadziłem do domu. W głowie mi dudniło, a ona czasem jeszcze ze śmiechem trzepała mnie po policzku i mówiła, że jestem jej wołem roboczym Przywykłem. Nie znałem innego życia i nie czułem niechęci. Wokół mnie wyrosła ściana, za którą nic mnie nie ruszało.

Pewnego popołudnia, gdy stałem na stołku i wycierałem wysoko lustro, dziedziczka spytała zamyślona:

Darek, może za mąż cię wydać? Chcesz?

Jak pani zechce.

Albo kawalerką zostaniesz?

Wszystko mi jedno.

Właśnie! klepnęła mnie po ramieniu. Lepsza kawalerka. Bo narobisz dzieci, zamieszanie tylko. Z takimi plecami jak twoje!

Niby chciała mnie wydać, ale też żal stracić dobrego parobka Zastanawiała się, aż zawołała ją córka, i odwlekła tę myśl.

Ten dialog nie poruszył mnie, dusza spała spokojnie i tępo. Byłem silny, zdrowy, ale nie pragnąłem niczego. Ściana między mną a światem była nieprzenikniona. Mężczyźni i chłopcy już się przywykli nie obchodziły ich moje mięśnie, nikt nie miał wobec mnie chuci czy żartów. Stary stangret Michał raz powiedział: Piękno Darka nie dla ludzi, ono tylko Bogu dane. I tak by chyba zostało, gdyby nie przypadek na chwilę wyjrzałem zza własnej ściany.

Stało się to na początku czerwca, gdy łąki już zieleniły się, a w powietrzu czuć było soczystą trawę. W dworku oczekiwano ważnych gości. Młoda dziedziczka, blada i zawsze chora, miała przyjąć gościa z Krakowa, który podobno przyjeżdżał się oświadczyć. Wysłano mnie na łąkę po kwiaty do salonu. Schodziłem ze wzgórza powoli, uważając na każdy krok, gdy na ścieżce stanęła mi na drodze obca dziewczyna. Była w modnej sukience w kwiaty, z warkoczem, z błyszczącymi oczyma. Miała na imię Grażyna i była pokojówką z sąsiedniego majątku, przybyła z młodym paniczem. Stała szeroko, przyglądając mi się jak koniowi na targu.

Zdrastwuj, przystojniaku rzuciła z ironicznym uśmiechem, przesuwając wzrok po moich silnych rękach i szerokiej piersi, opiętej spraną koszulą.

Nie spojrzałem na nią nawet. Chciałem obejść ale zastąpiła mi drogę.

Czego stoisz? zapytałem chropowato, ciągle patrząc pod nogi.

Jak cię zwą?

Kto zawołał, ten wie. Tobie wiedzieć nie trzeba! odburknąłem i minąłem ją jak zwykły słup.

Grażyna jednak wracała z paniczem co tydzień. Słyszałem jej piskliwy głos w obejściu, czułem na sobie wzrok, gdy bieliłem ściany. Raz pojawiła się przy studni, raz przy oborze, raz na tylnych schodach. Mówiła szczerze, żartowała, czasem szczypała za bok, lecz ja stale milczałem jakby była powietrzem. Aż któregoś dnia, gdy weszła po mąkę do pustej stodoły, pojawiłem się nieoczekiwanie i objąłem ją. Ona się nie wystraszyła pchnęła mnie mocno aż uderzyłem o ścianę. Spojrzała na mnie z chłodnym zdziwieniem.

A ci się zachciało

Poprawiła chustkę i wyszła, zostawiając mnie z uczuciem wstydu i dziwnego pragnienia. Grażyna nie była jak inne dziewczyny nie kokietowała, nie dąsała się, lecz budziła coś we mnie, czego dotąd nie znałem. Nabierałem odwagi, by spojrzeć ku życiu.

Zacząłem się czasem uśmiechać. Rano wychodziłem patrzeć na mgły nad łąką, doić krowę, patrzyć na wschód słońca. Chciałem upaść w trawę, śmiać się choć sam nie wiedziałem z czego. Gdy jednak rozumiałem, że się lenię, rzucałem się do pracy. Tydzień za tygodniem.

Grażyna nie odwzajemniła żadnych zalotów, mimo pocałunku, który wywalczyłem w spiżarni. Uderzyła mnie wtedy w policzek, aż ochota mi przeszła. Nie poddawałem się, a ona czasem już się uśmiechała spod rzęs, innym razem dłużej patrzyła za mną przez okno. Zapragnąłem jej. Ale nasza historia trwała krótko.

Któregoś dnia Grażyna zabrała się za biednego chłopca, którego dziedziczka rozkazała wychłostać. Chciałem go obronić ona wskoczyła między nas, chciała go osłonić, ale ją odepchnęli. Chwyciła kij, gotowa rzucić się w bój. Przyszła Grażyna i wyrwała bat, krzycząc:

Odejdźcie! Sama powiem pani wszystko! Odejdźcie!

Baba otoczyły płaczącego chłopca, pytały o imię, pocieszały. Chłopak wyszlochał:

Mama mi umarła wczoraj… Umarła!

Na te słowa zacisnąłem usta, a wspomnienia z dzieciństwa wróciły jak obuchem. Wbiegłem do izby i padłem na łóżko. Szarpał mną szloch płakałem z żalu do siebie, z bezsilnej złości, z tęsknoty za tym, czego nigdy nie miałem i nie znałem.

Grażyna przyszła do mojej komory, usiadła cicho przy mnie. Nie mówiła nic zbędnego, ujęła moje ramiona. Pierwszy raz nie odtrąciłem wtuliłem się w nią, czułem ciepło drugiego człowieka, płakałem ciszej. Szeptałem nagle:

Co tam jest, za lasem? Co dalej?

Miasto odpowiedziała zaskoczona. Duże. Sklepy, domy, kościoły.

A jeszcze dalej?

Dalej następne miasto, kolej. A potem morze, mówią.

Zamilkłem. Nigdy nie byłem nad morzem, rzeka mnie przerażała. Teraz zapragnąłem zobaczyć je. Odejść stąd, zostawić upokorzenia, ból, rany, by zostać człowiekiem. Spojrzałem Grażynie prosto w oczy i szepnąłem:

Weźmiesz mnie? Uciekniesz ze mną? Pójdziesz za mnie?

Grażyna zamilkła, zmieszała się, tłumaczyła, że to nie takie łatwe, trzeba zarobić, znaleźć dach nad głową. Ja już jej nie słuchałem. Wybuchła we mnie odwaga, desperacja, decyzja. Przyciągnąłem ją, pierwszy raz pocałowałem bez lęku, mówiłem, że wszystko mi jedno byle razem. Tej nocy zerwała się nić z moim miedzianym krzyżykiem upadł gdzieś i już go nie szukałem. Tak już musi być, pomyślałem dziwnie spokojnie.

Przyjeżdżała jeszcze dwa razy, spotykaliśmy się po kryjomu. Zacząłem się prostować, chodzić inaczej jak młody, pewny siebie chłopak. Policzki miałem rumiane, z oczu mi błyszczało. Nawet śmiałem się, niezdarnie, jakbym uczył się od nowa.

Wszystko skończyło się wraz ze ślubem dziedziczki. Nowy właściciel zabrał żonę do Krakowa. Grażyna wyjechała z nimi. O niczym nie wiedziałem, powiedziała kucharka: Twoja już pojechała. Szukaj wiatru w polu.

Czekałem. Wieczorami stałem godzinami na drodze, patrząc w kierunku lasu, licząc gwiazdy. Przestałem jeść, spać. Twarz mi schudła, oczy nabrały obcego blasku. Babcia Anastazja narzekała, groziła, rzucała we mnie miską. Śmiałem się do siebie bez sensu byłem pewien, że wróci. Czułem to każdą komórką.

Minęło upalne lato, przyszła mglista jesień. Siedziałem, patrząc na kreskę lasu tam za tym horyzontem miała pojawić się Grażyna. O kimkolwiek nie mówiono, nie słuchałem. Wierzyłem wróci. Jeśli choć raz dane mi było poczuć szczęście, na pewno wróci Muszę tylko cierpliwie czekać.

Któregoś dnia, późną jesienią, grzebałem w ogrodzie i zobaczyłem na skraju lasu męską postać. Serce stanęło. Wydawało mi się, że to Grażyna. Rzuciłem łopatę i pobiegłem, nie czując nóg, machając rękami i wołając chrapliwie:

Zaczekaj! Zaczekaaaj!

Człowiek nie odwrócił się, może nie słyszał. Dobiegłem do rzeczki, nie umiałem pływać, a on już był po drugiej stronie. Wspiąłem się na pień i patrzyłem łapczywie za oddalającą się postacią, nie chciałem płakać, żeby nie rozmazało mi się wspomnienie. Kula sylwetki zniknęła wśród traw.

Znalazła mnie gospodyni, sąsiadka, okopująca maliny. Podeszła, pokręciła głową:

Po co tu siedzisz? Po coś pobiegł?

To była Grażyna, powiedziałem, nie odwracając się.

Jaka Grażyna?

Pokojówka… kiedyś jeździła z paniczem do naszej dziedziczki.

Ta z sąsiedniego majątku? zdziwiła się Dawno już się ożeniła, słyszałam. Dzieci duże, sama chowała.

Nie kłam, szepnąłem. W głosie miałem coś lodowatego.

Skąd kłamię? Szwagier mój ją widział. Ledwie wiąże koniec z końcem, mąż chory, bieda. Może już nie żyje nawet. Czemu się śmiejesz?

Ha-ha-ha! śmiałem się głośno, siedząc na ziemi, potargane włosy, kolana białe od zimna. Śmiech był przerażający.

Oszalał chyba! sąsiadka szybko się przeżegnała. Już pewnie dawno nie żyje, a on się cieszy!

Młoda była, piękna, zdrowa, wskazałem na serce, oczy mi się świeciły. Ja jestem jej mąż, jeszcze dzieci nie mieliśmy…

Durnyś! Ile lat minęło, jej już ze czterdzieści, a ty tu nadal…

Wyciągnęła rękę, chcąc mnie podnieść, ale nie reagowałem. Patrzyłem zamglonymi oczami.

Po co kłamałaś? Czemu…?

Nieszczęśliwy, jakby upośledzony, pomyślała i szybko odeszła, żegnając się jeszcze raz.

Od tego dnia cała wieś uznała mnie za dziwaka. Przestałem płakać, czekałem już nie jak dawniej. Milczałem, grzebałem w ziemi z furią, jakby praca miała zagłuszyć ból. W wolnych chwilach siadałem na ganku i patrzyłem na las tam miało być morze. W oczach miałem pustkę, ludzie omijali szerokim łukiem.

Nim jeszcze całkiem mnie starość nie przygięła, latem, gdy powietrze pachniało piwoniami i lipą, wychodziłem na łąkę w czystej koszuli, rozczesywałem długie, już siwe włosy, stałem długo, patrząc w dal, tam gdzie niebo styka się z lasem. Stałem wyprostowany, trochę już brzydki, i czułem się częścią tej ziemi, jakbym czekał nie lata, lecz wieki. Gdy ktoś pytał mnie, kogo wyczekuję, odpowiadałem z łagodnym uśmiechem:

Szczęścia. Kiedyś przyjdzie. Grażyna obiecała, że dziś wróci.

Biedny, oszalały chłop…

A tylko wiatr huczał w koronach, rzeka cicho płynęła, a gdzieś za lasem, za miastem, za polami szumiało morze, którego nigdy nie zobaczyłem, prócz cichej, tęsknej nazwy.

Skrzypnęły drzwi mojej chałupy. Halina przyszła palić w piecu. Przeniosłem na nią puste, wyblakłe oczy.

No i jak? Stopy dalej bolą? spytała Halina.

Mruczałem coś niewyraźnie. Halina podeszła bliżej.

Co?

… umrzeć by już… Nie, ona nie wróci. Już tylko śmierć została….

Piszę te wspomnienia i widzę jasno przez całe życie czekałem na cud, na kogoś, kto wyciągnie mnie zza tej ściany, kto pozwoli poczuć się kimś innym, lepszym. I przegapiłem przez to wszystko, co mogłem mieć wokół drobiazgi, ludzi, zwykłe radości. Największą ludzką biedą jest czekać na szczęście przez płot, zamiast próbować je zbudować tutaj, przy sobie, choćby z dnia codziennego. A tego nauczyłem się za późno…