Kłoski – opowieść o polskiej wsi, chlebie i tradycji

KŁOSY

Około dwadzieścia pięć lat temu, kiedy byłem młody i jeszcze niedoświadczony, rejonowy lekarz mimo moich protestów skierował mnie na oddział internistyczny.

Wtedy miałem dwadzieścia trzy lata, a mój żona, Basia, dwadzieścia sześć. Basia pracowała jako inżynierka w biurze projektowym, a ja kończyłem studia na politechnice. Małżeństwem byliśmy od dwóch lat, jeszcze nie mieliśmy dzieci pieluszki i kaftaniki zdecydowanie nie były w naszych planach na najbliższy czas.

Uważałem się za prawidłowego i wzorowego męża, który prawie nie ma wad. Natomiast u Basi, niczym w lustrze, każdego dnia dostrzegałem coraz więcej ciemnych plam. Nie podobało mi się, że, według mnie, poświęca zbyt dużo czasu swojemu motocyklowi, a nie mnie. Byłem przekonany, że zdołam ją zmienić w tym, co mi się nie podobało. Okazało się, że tylko mi się wydawało, i to ja powinienem się zmienić.

Po trudnej i wyczerpującej sesji egzaminacyjnej organizm odmówił mi posłuszeństwa, a żołądek rozbolał do granic możliwości. Miałem mdłości, nie mogłem nic jeść ani pić.

Synku powiedział mi siwowłosy doktor Marian Lewandowski, poprawiając okulary na nosie i patrząc surowym wzrokiem dbaj o zdrowie od młodości, a ubranie szanuj, jak nowe. Nie próbuj mi się sprzeciwiać, Pawle. Musisz się dobrze przebadać i porządnie się wyleczyć. Koniec, nie próbuj wywoływać litości umywam ręce, chłopcze. Teraz twoim zdrowiem zajmą się szanowni koledzy po fachu.

Doktor wręczył mi skierowanie, a ja, pociągając nosem i ocierając łzy, powlokłem się na oddział.

Na sali było nas czterech dwie panie około pięćdziesiątki, starsza pani w białej chusteczce w grochy i ja. Staruszkę nazywano Janina Stanisławowna, imiona pozostałych dwóch kobiet już mi umknęły.

Na początku nie miałem ochoty z nikim rozmawiać czułem się skrzywdzony przez cały świat, szczególnie przez żonę, która według mnie chciała się mnie pozbyć i nie nalegała, by mnie leczyć ambulatoryjnie.

Zwinąwszy kolana do brzucha i odwrócony do ściany, leżałem na wąskim, skrzypiącym łóżku, rozmyślałem o własnych problemach i oskarżałem wszystkich wokół o swoje nieszczęścia.

Weź swoje słoiczki z tą próbą obiadu, nie będę tego jadł wypominałem Basi, gdy znów przynosiła mi torby jedzenia.

Pawełku, przecież lekarz powiedział, że gotowane na parze dorsze to właśnie to, czego ci teraz trzeba przekonywała troskliwie Basia spróbuj chociaż troszeczkę. Tyle się starałam! I ziemniaczka, proszę, choć łyżeczkę.

Nawet nie proś burknąłem. Nie chcę. Ryby daj kotom na podwórku, i tak pewnie nawet one by tego nie tknęły.

Basia wzdychała ciężko i odchodziła zasmucona, a ja, żeby jej dopiec, rzucałem jej jeszcze jakieś złośliwości.

Nie przychodź więcej do mnie powtarzałem jej za każdym razem.

Mimo tego Basia odwiedzała mnie przed i po pracy, nie zważając na moje biadolenie. Każdego ranka czekało na mnie na stoliku świeże jedzenie, przygotowane przez nią. Słoiczki zupy Basia owijała w gruby koc, aby nie ostygły, żebym miał chociaż jeden posiłek na ciepło Ale niestety, nie doceniałem ani jej cierpliwości, ani miłości.

Kiedy ona znajdowała czas, by dla mnie gotować te różnorodne potrawy? Teraz rozumiem, jak bardzo musiało być jej ciężko, lecz wtedy nie zaprzątałem sobie tym głowy.

Leki, zastrzyki i kroplówki nie skutkowały. Marniałem w oczach schudłem, policzki mi zapadły, a pod oczami pojawiły się ogromne sińce. Zostałem dokładnie przebadany i zdiagnozowano u mnie przewlekłe zapalenie żołądka. Powiecie nic wielkiego? Dla mnie to była próba sił.

Po odbyciu wszystkich procedur zleconych przez lekarza kładłem się na skrzypiącym łóżku i wpatrywałem w sufit. Nikt się do mnie nie zbliżał, bo emanowałem negatywną energią. Wiedziałem o tym, ale nie potrafiłem się zmienić.

Któregoś dnia dwie panie z mojej sali dostały pozwolenie na nocleg w domu, zostaliśmy więc tylko we dwoje z Janiną Stanisławowną.

Nie śpisz, Pawle? zagadnęła cicho starsza pani.

Nie. Brzuch mnie boli odburknąłem i odwróciłem się na drugi bok.

Wiesz, Pawełku zaczęła ja tu trafiam do szpitala trzy razy w roku, tak profilaktycznie. Mam, jak ty, zwykłe zapalenie żołądka, które w domu da się kontrolować.

Chcesz mi wykładać o diecie i zdrowym trybie życia? Proszę sobie darować, wiem to wszystko parsknąłem niegrzecznie.

Nie zrozumiałeś mnie, Pawle pokiwała głową z pokorą Janina Stanisławowna nie chcę cię pouczać Po prostu mi przypominasz mnie samą z dawnych lat. Ja też byłem uparty i złośliwy, kiedyś, pięćdziesiąt pięć lat temu.

Coś mnie tknęło odwróciłem się do niej.

Staruszka siedziała na swoim łóżku i patrzyła na mnie bardzo ciepło. Niewysoka, drobna, z wielkim garbem, przypominała trochę jakiegoś krasnala z bajki, ale bijące od niej dobro było niemal namacalne. Jasnoniebieskie oczy świeciły blaskiem, jakby promieniowały cichym światłem wewnętrznym.

Przypomniałem sobie, że do niej zawsze ktoś zagląda z sąsiednich sal i pielęgniarki, i pacjenci, i lekarze. Rozmawiali z nią długo i emocjonalnie, ona kiwała głową i słuchała cierpliwie, bez przerywania. Czasem po takiej rozmowie płakali, częściej jednak uśmiechali się szeroko. Przed wypisem z wdzięczności przynosili jej drobiazgi ktoś ciastka, kefir, nawet pudełko pianki marshmallow (dziś nieosiągalne), inni słoiczki z musem owocowym, czekoladki czy galaretkę.

Janina Stanisławowna każdemu dziękowała i przytulała. Po odejściu gości wycierała oczy chusteczką, trochę się uśmiechając.

Jeśli chcesz mnie posłuchać, opowiem ci coś z własnego życia powiedziała, uśmiechając się tylko ustami. Ale jej oczy pozostały smutne Zobaczyłem w nich tak bolesną tęsknotę, aż mi się zrobiło wstyd za swoje zachowanie.

Przez chwilę rysy jej twarzy złagodniały i wyglądała wtedy jak przerażona mała dziewczynka taka bezbronna.

Przepraszam, że byłem niemiły Chciałbym posłuchać tej opowieści przyznałem ze skruchą.

A najpierw zjedz zupkę z pulpetami Janina wskazała na słoik owinięty kocem.

Posłuchałem. Z przyzwyczajenia chciałem się skrzywić na widok zupy, ale się pohamowałem. Po pierwszej łyżce ból w brzuchu ustąpił! Zjadłem więcej, niż sądziłem, że dam radę. I nawet mi smakowało!

I co, maruda, zjadłeś? Dobre?

Bardzo dobre.

Nie jedz od razu zbyt dużo, bo twój żołądek długo nic nie dostawał. Teraz jedz powoli, a częściej. Wszystko się ułoży, chłopcze. Ale musisz nauczyć się szanować innych, zwłaszcza żonę. Ona cię kocha. Nie odpychaj jej i nie kapryś. No dobrze, dość tego. Obiecałam coś ci opowiedzieć, czego nigdy wcześniej nikomu nie mówiłam.

Janina na chwilę milknęła, popiła herbatę z aluminiowego kubka, zamoczyła w niej kromkę sucharka.

Wychowałam się w rodzinie, gdzie była nas siódemka dzieci. Najstarszy brat, Ignacy, zmarł na gruźlicę, najmłodsza Marysia odeszła na tyfus, gdy miałam jakieś siedem lat. Ojciec pracował w fabryce, mamusia zajmowała się domem. Doskonale szyła, pół wsi nosiło ubrania jej roboty.

Czytać kochałam, byłam pilną uczennicą. Po maturze zaczęłam się uczyć w seminarium nauczycielskim, by zostać nauczycielem na wsi. I rzeczywiście wróciłam jako młoda, ambitna nauczycielka do rodziców. Chłopcy z wsi zaczęli się do mnie zalecać, ale szybko ich odprawiałam żaden nie przypadł mi do gustu.

Phi mówiłam mamie kto to jest Franek? Stelmach? Za stelmacha nie pójdę. A sąsiad Władek? Pijak. Staś, co na akordeonie w remizie gra hulaka. Jędrek, pasterz nawet czytać nie umie. O czym ja z nim porozmawiam? A z dojarzem, Panińskim? Oszczędź mi tego, mamo. Lepiej już być całe życie panną niż wyjść za nieokrzesanego chłopa!

Rodzice tylko kręcili głową, ale nie mieli siły mnie zmusić.

Pewnego dnia do naszej wsi, Małkinii, przysłali z Warszawy młodego dyrektora szkoły. Wysoki, smukły, niebieskooki i przystojny, oczarował mnie. Dzieciaki go kochały, był spokojny, cierpliwy, zawsze pomagał słabszym zupełnie bezinteresownie.

Dość szybko z nim się pobraliśmy.

Janina Stanisławowna przysiadła bliżej, poprawiła mi poduszkę.

Mamusia wciąż mi powtarzała: Milciu, bądź dla męża miła. Nie pokazuj charakteru, nie bądź zbyt dumna. Dobry człowiek ci się trafił. Odpuść sobie swoje ambicje i nie stroń do niego nosa.

Ale ja nie słuchałam i i tak robiłam po swojemu.

Razem z Bolesławem tak miał na imię mąż uczyliśmy w szkole. Po trzech latach urodziła się pierwsza córka, Wioleta. Była jednak słaba, miała wadę serca i zmarła, gdy miała jedenaście lat, tuż przed wojną. Druga córka, Wanda, była bardzo podobna do ojca. Mądra, ładna, niezwykle zdolna.

Bolesław często wyjeżdżał na konferencje do Warszawy i przywoził mi stamtąd materiały na sukienki. Mama mi z nich szyła modne ubrania, byłam najładniej ubraną kobietą w całej wsi! Ale zawsze wybrzydzałam ten materiał za ciemny, tamten za cienki, te kwiatki za drobne. Nigdy nie mogłam dogodzić Bolesławowi.

W trzydziestym trzecim przyszła wielka bieda, nie było co jeść. Dzieliliśmy zapasy na trzydzieści kupek, żeby wystarczyło do końca miesiąca. Codziennie mieliśmy zaledwie trzy ziemniaki na całą rodzinę, garść kaszy, cebulę, marchewkę, kilka pestek dyni i słonecznika, łyżkę smalcu i szklankę ciemnej mąki. Zawijałam wszystko w szmatki i dobrze chowałam. Gdyby nie taka organizacja pewnie umarlibyśmy z głodu, tak jak większość sąsiadów jedli wszystko od razu i później już tylko głód zaglądał im w oczy.

Za wsią było pole zasiane pszenicą. Pole pilnowane dzień i noc. Pokusa zerwania choć kilku kłosów była ogromna, ale też strach przed złapaniem i więzieniem zwyciężał rozsądek.

Któregoś wieczora z Bolesławem zdecydowaliśmy się pójdziemy nocą na pole ukraść choć parę kłosów. Straszliwie chciało się jeść i patrząc na wygłodzone dzieci, serce się krajało. Nocą śniły mi się ziemniaki z masłem, chleb maczany w oleju słonecznikowym. Co rano budził mnie ssący ból brzucha.

Wieczorem położyliśmy dzieci spać, po cichu ruszyliśmy przez ogrody w stronę pola.

Uważnie rozglądając się, zrywaliśmy kłosy do fartuchów, gdy nagle, usłyszeliśmy tętent kopyt! To strażnik na wozie! Wszystko porzuciliśmy i schowaliśmy się w krzakach bzu. Na szczęście nas nie zauważył.

Wróciliśmy do domu z pustymi rękoma, a w domu zauważyłam brak spódnicy była na mnie już za luźna, więc zsunęła się, gdy strząsałam z niej kłosy!

Janina wyciągnęła z kubka namoczony sucharek z rodzynkami i zaczęła go z apetytem gryźć.

Z rozpaczy zaczęłam wyć jak bóbr. Wiedziałam, że jak znajdą moją spódnicę w polu, wszyscy we wsi ją znali, czeka mnie więzienie! Moje łzy obudziły dzieci, płakaliśmy wszyscy naraz, tuliłam Wandę i Wiolę, żegnałam się z nimi w myślach

Spokojnie! powiedział stanowczo Bolesław. Spać mi tu! Jeszcze sąsiadów obudzicie. Jutro o świcie pójdę, znajdę tę spódnicę, Milciu.

Nie zmrużyłam oka, widziałem się już w celi, dzieci jako sieroty.

Bolesław rzeczywiście odnalazł rano spódnicę pod kłosami i przyniósł ją do domu. Uratował mnie przed więzieniem.

Janina odstawiła pusty kubeczek na stoliczek, przykryła mnie troskliwie kołdrą, która spadła na podłogę, i mówiła dalej:

Od tej pory zaczęłam inaczej patrzeć na męża. Przestałam narzekać, nie pozwalałam już sobie mówić o Bolesławie złego słowa.

I co było dalej? zapytałem.

Później? Ledwo wiązaliśmy koniec z końcem, ale dzięki Bogu, nikt z naszej rodziny nie umarł z głodu. Przyszła wojna. Mój Bolesław poszedł na ochotnika na front. Zostałam z Wandą sama. Niemcy zajęli naszą Małkinię. Za to, że nie zgodziłam się im pomagać, spalili nasz dom. Moja córka głos Janiny zadrżał.

Oni skrzywdzili ją Wanda nie przeżyła tych upokorzeń. Wtedy byłam w ciąży. Z bólu straciłam dziecko. Miał być nasz synek

Usłyszałem, jak Janina płacze gorzko. Wstałem, objąłem ją ostrożnie.

Tak, trzymając ją za ramiona, spędziliśmy do rana.

O czym rozmawialiśmy? Nie pamiętam.

Gdy wzeszło słońce i zalało salę pierwszym światłem, Janina powiedziała:

W czterdziestym trzecim przyszła wiadomość o śmierci Bolesława zaginął bez wieści. Przez te wszystkie lata nie dowiedziałam się, gdzie został pochowany.

Po wojnie byłam we wszystkich wsiach w mazowieckim! Pracowałam w różnych szkołach, mieszkałam, gdzie się dało. Kiedy przeszłam na emeryturę, siostrzenica zabrała mnie do siebie, do swojej kawalerki w Warszawie. A w szpitalu bywam co jakiś czas podleczą mnie, Tamara mnie mniej odwiedza, a i parę złotych zaoszczędzę. Tamara lubi słodkie kupuję jej czekoladki z każdej emerytury. Raduje się jak dziecko, jakby to były brylanty, a nie zwykła czekolada! I zawsze prosi, bym nie wydawała na nią za dużo.

Patrzyłem na tę kobietę i nie mogłem się nadziwić jak w tak małym, schorowanym ciele mieści się tyle siły, dobroci i ciepła? Tyle przeżyła, a nie zgorzkniała. Pomaga innym, choć sama tyle przeszła. A ja wiecznie z czegoś niezadowolony, choć mam wszystko: żonę, rodzinę.

Rozpocząłem powrót do zdrowia. Zacząłem jeść, bóle ustały.

Po roku urodził nam się z Basią synek, Michaś, a cztery lata później długo wyczekiwana córka. Nazwaliśmy ją Janina.

Od tej pory, jakby spadła mi z oczu zasłona. Zrozumiałem, jakim skarbem jest Basia czuła, zaradna, cierpliwa. Musiałem zmienić się sam, odpuścić jej swoje pretensje.

Zawsze gdy jestem zły na żonę, przypominam sobie opowieść Janiny Stanisławowny o kłosach i wspominam czasy, kiedy Basia dbała o mnie bez słowa skargi. Teraz sam chętniej niosę pomoc innym i czuję się szczęśliwszy.

Czy czasem nie chorowałem przez własny charakter? Co myślicie?