Ta historia wydarzyła się w polskiej szkole w czasach PRL

Ta historia wydarzyła się dawno temu, jeszcze w latach osiemdziesiątych, w jednej z polskich szkół podstawowych. Dzieci, ośmioletnie wtedy, nie opowiadały o tym nikomu, więc sprawa nie wyszła na jaw. Nawet rodzice, którzy zapewne domyślili się szczegółów, nie mieli żadnych pretensji do nauczycielki. Wszyscy milczeli.

Opowiedziała mi o tym sama nauczycielka. Przez całe jej życie to wspomnienie prześladowało ją jak cień, a uczucie winy nie dawało spokoju.

Trzeba przyznać, była to niełatwa sytuacja. Do dziś nie wiem, jak ją oceniać.

Czekam na Wasze przemyślenia

Do niewielkiego miasta powiatowego trafiła z nakazu pracy młoda nauczycielka nauczania początkowego, Zofia Wojciechowska. Miała wtedy tylko 22 lata, była więcej dziewczynką niż kobietą, zupełnie pozbawioną doświadczenia jedynie z ogromną chęcią, by poprowadzić swoją pierwszą klasę i pokazać, na co ją stać zarówno jako pedagog, jak i człowiek.

Trzeba przyznać, nieźle jej szło. Do klasy trafili uczniowie wybrani po gruntownej selekcji (w równoległych klasach były klasy profilowane), więc ich wyniki cieszyły zarówno rodziców, jak i dyrekcję. Nie było też większych problemów wychowawczych.

Zawsze jednak wśród trzydziestu pięciu dzieci znajdzie się kilka takich, które wystawiają nerwy nauczyciela na próbę. Zofia radziła sobie z nimi całkiem dobrze. Potrafiła podejść do dzieci z trudnymi charakterami, zainteresować ich, nawet zaangażować w życie klasy. Wszystkich poza jednym.

Tym jednym był Romek, chłopiec z niepełnej rodziny. Matka nie zwracała na niego większej uwagi: najważniejsze, żeby był nakarmiony i koniec. Rósł więc sobie trochę jak dziki chaber wśród żyta sam dla siebie, nieumiejący i niechcący rozmawiać z nikim, ani z dziećmi, ani tym bardziej z dorosłymi.

Zofia próbowała rozmaitych sposobów, żeby się z Romkiem zaprzyjaźnić, ale nic nie działało. On na przekór wszystkim robił, co chciał. Potrafił cały czas lekcji spędzić pod ławką, strojąc miny i rozśmieszając klasę. Klął na cały głos, używając najgorszych wyrażeń, żeby tylko wszyscy słyszeli. Wyzywał dzieci od najgorszych, doprowadzając szczególnie dziewczynki do łez. Ostentacyjnie palił papierosy za szkołą, choć nawet starsi uczniowie sobie na to nie pozwalali.

Gdy ktoś zwracał mu uwagę, stawał w rozkroku i z tupetem odpowiadał:
I co mi zrobisz?

Jednak najgorsze, co potrafił, to plucie. Nie było w klasie nikogo, w kogo by chociaż raz nie napluł. Czynił to z widoczną satysfakcją nabierał śliny i z głośnym dźwiękiem plwociny obdarzał kolejną ofiarę…

Obrzydliwe to było ponad wszelkie słowa.

Zofia Wojciechowska próbowała rozmów, tłumaczyła, zawstydzała, prosiła na próżno. Romek zaczynał pluć z jeszcze większą zaciętością.

Ostatecznie poprosiła o rozmowę jego matkę. Rzadko wzywała rodziców, bo lubiła radzić sobie sama, ale tu nie dało się już dłużej czekać.

Proszę porozmawiać z synem. On mnie w ogóle nie słucha. Opływa już wszystkich, chyba niedługo i mnie się dostanie mówiła z rezygnacją.

Matka tylko wzruszyła ramionami, obiecała pomóc i, jak się później okazało, obiła Romka pogrzebaczem. Chłopiec przyszedł do szkoły cały posiniaczony, z nienawiścią w oczach.

W tym samym dniu rozszerzył zakres działalności: teraz pluł nawet podczas przerwy na korytarzu. Najpierw robił to niepostrzeżenie, potem już jawnie.

Wyglądało na to, że czerpie przyjemność z dręczenia rówieśników; kiedy zobaczył na ich twarzach obrzydzenie lub łzy bezradności, wybuchał złowrogim śmiechem. Nie wiadomo, dlaczego pluł nawet na starszych uczniów. Był przecież drobny i szczupły, nie miał w sobie żadnego instynktu samozachowawczego.

Starsze dzieci kilka razy go złapały, zdrowo obili, ostrzegły a potem puściły wolno. On zaś uciekał kawałek i znowu rzucał najgorszym słownictwem w ich stronę.

Słowem: drugoklasista zdążył już wszystkich porządnie zmęczyć. Szczytem jego osiągnięć był plwocina wymierzona prosto na głowę pani od geografii, cenionej przez całą szkołę. Romek wlazł na schody i plunął na kogoś przechodzącego niżej pech chciał, że akurat była to nauczycielka.

Sama poszkodowana nawet nie zauważyła, ale scena nie umknęła uczniom z dziesiątej klasy. Powiedzieli pani od geografii, a potem tak wychłostali Romka, że trzeba go było odprowadzić do gabinetu higienistki.

Pani Zofio, to się kiedyś źle skończy rzekła starsza pielęgniarka, gdy awanturnik wybiegł z powrotem do klasy.

Próbowałam już wszystkiego powiedziała zrezygnowana Zofia On w ogóle nie reaguje. Tylko staje się bardziej wrogi, jeszcze bezczelniejszy.

Tacy jak on zadumała się pielęgniarka rozumieją tylko własny język…

To co, mam w niego napluć, żeby zrozumiał? zirytowała się nauczycielka.

No… nie wiem…

Rozmowa się urwała, ale słowa pielęgniarki utkwiły w jej głowie.

Po kilku dniach Romek znowu powrócił do starych nawyków.

Któregoś dnia jedna z dziewczynek z klasy obchodziła urodziny. Przyniosła czekoladki, wszystkich poczęstowała, przyjęła życzenia od kolegów i nauczycielki. A Romek? Plunął solenizantce prosto w twarz. Dziewczynka rozbeczała się na dobre… Romek patrzył wyzywająco na nauczycielkę, jak gdyby pytał:
I co pani mi zrobi?

I tutaj Zofia nie wytrzymała.

Zawołała Romka do tablicy. Zamknęła na klucz drzwi klasy, spojrzała surowo na dzieci i powiedziała poważnym tonem:

Wstańcie wszyscy, w których chociaż raz napluł Romek.

Powstali prawie wszyscy.

Powtarzaliśmy już tyle razy, że to obrzydliwe i raniące. Ale on nadal nie rozumie. Może w inny sposób zacznie. Teraz każdy z was a podkreślam, że to bardzo brzydki czyn, którego kultura nie akceptuje podejdzie i napluje na Romka. Może to jedyny sposób, żeby zrozumiał, jak to jest.

Bez słowa dzieci podeszły do chłopca stojącego przy zlewie. Jedne robiły to sumiennie, widocznie czując satysfakcję, inne z wyraźnym zażenowaniem, ledwie udając. Wzięli udział prawie wszyscy: jedni wcześniej, drudzy później. Nikt nie śmiał się, nikt nie komentował w klasie panowała pełna napięcia cisza.

Słychać było tylko popiskiwanie Romka.

Gdy dzieci wróciły na miejsca, nie dało się na niego patrzeć…

Wyobraźcie sobie chłopca, na którego napluło trzydzieścioro dzieci…

Romek siedział skulony na podłodze, opierał głowę na kolanach, łzy płynęły mu ciurkiem po pobrudzonym ślinie policzku.

Zofia przeszła wzrokiem po klasie. Cisza brzmiała jak dzwon.

Nie wiem jak wy, ale ja się wstydzę. I za siebie, i za niego, i za nas wszystkich.

Wszyscy ze wstydem spuszczali wzrok.

Zapamiętajcie ten dzień powiedziała i nigdy więcej nie upokarzajcie drugiego człowieka ani słowem, ani czynem. Wiecie już, do czego to prowadzi.

Otworzyła szeroko drzwi klasy. Romek wybiegł, ledwie trzymając się na nogach.

Nie muszę chyba mówić, że ta sytuacja zostanie między nami. Wiem, że rozumiecie szepnęła.

Romek nie pojawił się już tego dnia w szkole. Nie było go także następnego.

Zofia postanowiła odwiedzić go w domu. Spodziewała się nieprzyjemnej rozmowy z matką, ale ta nie wiedziała o niczym.

Nie do siebie podobny tłumaczyła matka zmieszana płacze cały czas, do szkoły iść nie chce.

Pozwoli pani, że z nim porozmawiam? zapytała nauczycielka.

Matka wskazała jej pokój.

Na widok Zofii Romek schował się pod kołdrę.

Wiem, jest ci przykro usiadła przy nim, głaszcząc po głowie i pewnie boisz się, że teraz wszyscy będą się z ciebie śmiali. Ale nie jesteś tchórzem, prawda? Może ktoś się zaśmieje, ale nie pobije.

Milczenie.

Może chcesz przejść do innej klasy? Może tam dzieciom spodoba się jak zaczniesz na nie pluć…

Romek wypadł spod kołdry z błyskiem w oczach:

Ja już nigdy nie będę pluł! wrzasnął niemal i zaraz ściszył głos: Proszę, niech mnie pani nie przenosi…

No to świetnie. Bo dzieci się martwią, czemu nie przychodzisz i czy wszystko w porządku.

Chłopiec spuścił głowę, milcząc.

Zofia poczochrała mu włosy.

No to do zobaczenia jutro!

Do zobaczenia wybąkał cicho.

Gdy Romek wrócił do klasy, wszyscy zachowywali się tak, jak gdyby nic się nie stało.

Od tej pory nikt już w tej klasie nie pluł.

Po latach wszyscy nauczyciele zauważali, jak bardzo zjednoczona była tamta klasa.

Wyglądają jak jedna wielka rodzina powtarzali jedni.

Albo coś ich łączy, jakaś mroczna tajemnica żartowali inni.

Może Zofia Wojciechowska coś by powiedziała na ten temat, ale już wtedy mieszkała daleko. Przeniosła się do innego miasta, już nigdy potem nie wróciła do tamtej szkoły.

Ciągle męczyły ją wspomnienia tamtego zdarzenia. Bała się, że głupotą skrzywdziła te dzieci.

Gdy opowiedziała mi tę historię, doradziłam jej, żeby dowiedziała się, co stało się z Romkiem.

Tak zrobiła.

Okazało się, że kiedy Romasz był w szóstej klasie, mama wyszła za mąż za oficera Wojska Polskiego. Ojczym zadbał, by Romek dostał się do liceum wojskowego, pomógł w przyjęciu.

Dziś dawny rozrabiaka ma około 45 lat. Jest oficerem.

Przez te wszystkie lata utrzymywał kontakty z wieloma kolegami z klasy. Parę razy przyjeżdżał do rodzinnego miasta.

Na zjazdach nikt już nie wspomina tej historii. Nawet dla żartu.

Chyba naprawdę nikt nie pamiętaAle kiedy na ostatnim spotkaniu klasowym Zofia pojawiła się niespodziewanie już jako emerytowana nauczycielka, wywołując lawinę wspomnień i radości Romek podszedł do niej pierwszy. Uściskał ją mocno, trochę nieporadnie, z nieśmiałym uśmiechem, takim jak dawniej, i nie pozwalał jej odejść przez długą godzinę. W końcu, przy wszystkich, powiedział cicho, wyraźnie się wzruszając:

Gdyby nie pani, byłbym kimś innym. Może nikim. Dziękuję za tamtą lekcję. Nie zapomniałem. Nigdy nie pozwoliłem nikomu zostać na uboczu, choćbym miał postawić się całemu światu.

Tego wieczoru Zofia wracała do domu innymi ulicami miasta, które przez lata omijała. Każdy kąt tętnił wspomnieniami, ale już nie czuła ciężaru winy. Była wdzięcznością i cichym, skrytym wzruszeniem za odwagę tamtego wyboru, za to, że czasem największa lekcja rodzi się z błędu i wstydu. Za prawdę, która przez lata zamienia się w siłę, a nawet w coś na kształt miłości.