Gwiazdy nad nami: wspomnienie o babciach

Gwiazdy nad nami: pamięć o babciach

Miałem, jak każdy, dwie babcie. Różne jak ogień i woda, ale obie równie oddane. Nazywały się niemal identycznie: Anna Nowak, mama mojej mamy, i Antonina Kowalska, taty.

Anna mieszkała w centrum Krakowa, w przestronnym mieszkaniu pełnym książek i antyków. Tata mówił o nić z przymrużeniem oka: „Miejska elegantka” – wyrafinowana, z lekką nutą wyniosłości. Była pierwszą babcią w moim życiu. Antonina zaś był wiejską prostaczką. Mama śmiała się: „Ledwie trzy klasy szkoły, czego po niej oczekiwać?”. A tata poprawiał: „Nie trzy, lecz siedem!”. Zamieszkała z nami, gdy poszedłem do szóstej klasy.

Kiedy miałem siedem lat, Anna ciężko zachorowała. Mama rzuciła pracę, by się nią opiekować. Zostaliśmy z tatą w naszym małym mieszkanku kupionym za oszczędności dziadka-naukowca. Na początku było fajnie: tata palił w domu, a ja oglądałem telewizję do późna. Ale wkrótce znudziły nam się parówki. W końcu wprowadziliśmy się do babci. Tymczasowo, myśleliśmy – ale zostaliśmy na dobre, bo jedna pensja nie starczała, a nasze mieszkanie wynajęliśmy.

Gdy babcia chorowała, starałem się być cicho jak mysz. Jej mieszkanie było dla mnie tajemnicą – ciemne komórki, wysokie szafy, ciężkie zasłony, za które chowałem się podczas zabaw. Ale czasem przesadzałem. „Zabierzcie tego urwisa! – krzyczała babcia. – Dlaczego nikt go nie wychowuje?”. „No to go wychowuj” – odgryzał się tata. „I wychowam!” – groziła, po czym od razu głaskała mnie po głowie.

I wychowała. Poszedłem do pierwszej klasy, a babcia postanowiła uczyć mnie gry na fortepianie, twierdząc, że mam słuch absolutny. „Przynajmniej przestanie biegać po mieszkaniu jak dzikus” – warczała.

Nudziłem się, wygrywając gamy, licząc minuty do końca lekcji. Tata skierował moją energię inaczej – zapisał mnie na judo. „Kaleczycie chłopca! – oburzała się babcia. – Ma talent, a wy…”. „A wy spytałyście, czy chce tę waszą muzykę?” – kłócił się tata.

Ja nie chciałem ani muzyki, ani judo. Nie wiedziałem, czego chcę.

Gdy babcia wyzdrowiała, mama wróciła do pracy, a ja zostałem „na babci”. Tak skończyłem pierwszą klasę. Lato stało się przedmiotem sporów – rodzice debatowali, gdzie mnie wysłać, by babcia odpoczęła. Po długich negocjacjach pojawiłem się na wsi u Antoniny.

Bałem się. Mama straszyła jej „siedmioklasowym wykształceniem”, Anna – „wiejskim błotem”, tłustym jedzeniem, rzeką, w której utonę, grzybami, którymi się zatruję, i lasem, gdzie pożre mnie wilk. Ale wieś okazała się cudem. Pola, stawy, ciemny las na horyzoncie. Kury, gęsi, krowy – wszystko, co znałem tylko z książek. Lokalne dzieciaki, na prośbę babci, wzięły mnie „pod skrzydło”. Skarpetki, które mama starannie przyszykowała, leżały w walizce – wszyscy biegali boso, nie zważając na błoto ani krowie placki.

Antonina była przeciwieństwem Anny. Cicha, z dobrym uśmiechem, patrzyła na mnie z taką miłością, że brakowało mi tchu. Niska, pulchna, z zmarszczkami i dołeczkami w policzkach, pachniała świeżym chlebem i mlekiem. „Mój ptaszku, jakiś ty chudy” – mówiła, przytulając mnie. Jedzenie było proste, ale pyszne: ciepłe mleko o świcie, jajecznica ze skwarkami, placki ziemniaczane ze śmietaną, pierogi z pieca. Piłem mleko, którego w mieście nienawidziłem, i zasypiałem szczęśliwy.

Dni na wsi były wolnością. Łowiałem ryby z chłopakami, zbierałem jagody, chlałem się w bani, gdzie miejscowi okładali mnie witką. Wieczorami siedzieliśmy z babcią na ganku, odpędzając komary. Śpiewała stare pieśni, opowiadała bajki i wojenne historie. Najstraszniejsze – straciła czworo dzieci z głodu i chorób. Przytulałem się do niej i szeptałem, że ją kocham i nigdy nie opuszczę.

Lato minęło jak sen. Na pożegnanie babcia płakała, przepraszając. Obiecałem wrócić, ale kolejne wakacje spędziłem na koloniach. Pisała listy – koślawe, z błędami, pełne troski: „Czy nie schudłeś?”. Starałem się odpisywać, ale słowa nie przychodziły. Złościłem się na rodziców, na Annę, wyobrażając sobie, jak Antonina siedzi sama na ganku, nucąc: „Rozkwitają pąki białych róż…”.

Aż nagle wiadomość: Antonina jedzie do nas! Wieś się wyludniła, jej dom popadł w ruinę. Krzyczałem z radości: „Mam teraz dwie babcie!”. Wszyscy się martwili, mama wzdychała: „Jak to będzie?”. A tata szeptał: „W końcu zjemy coś porządnego”.

Antonina przyjechała smutna, przepraszająca. „Dość tego mazgajstwa! – podbijała Anna. – Pożyjemy, ile Bóg da”. „Wybaczcie, że wam zawalam kąt na starość” – szlochała Antonina. „Jakie zawalamy? Miejsce jest dla wszystkich” – uspokajała Anna.

Antoninę ulokowano w moim pokoju – cieszyłem się, ale udawałem obojętność, by nie urazić Anny. Ku zdumieniu, babcie się zaprzyjaźniły. Anna, choć, jak mówił tata, „była jędzą”, starała się być milsza. Piły herbatę, rozpuszczając w niej landrynki, kłóciły się, ale z serdecznością. Gdy Antonina piekła pierogi, Anna marudziła, że to niezdrowe, ale potajemnie podkradała je do swojej szuflady. Wszyscy wiedzieli, ale udawali, że nie widzą.

Anna podśmiewała się: „Kowalska, obetnij te warkocze, nie jesteś na wsi!”. „Gdzie to słyszałeś, żeby staruszki obcinały włosy?” – odpowiadała Antonina, plotąc cienki warkocz.

Czasem piły nalewkę. „Kowalska, po dwadzieścia gram?” – proponowała Anna. „Nalewaj” – kiwała głową Antonina.

Po kieliszku śmiały się, opowiadając kawały o starości. Jeden pamiętam do dziś: „Jak ci na imię? Zapomniałam”. „A tobie pilno?” – i wybuchały śmiechem.

Wiecznie gubiły okulary, klucze, notesy. „Kowalska, po co ja przyszłam do kuchni?” – pytała Anna, a ja pOd tamtej pory, ilekroć spojrzę w nocne niebo, widzę dwie migoczące gwiazdy – moje babcie, które wciąż gdzieś tam są, podszeptując mi dobre rady.