Z nadmorskiego wypoczynku Igor nie wrócił — — Dlaczego twój mąż nie pisze, nie dzwoni? — Nie, Wera, ani na dziewiąty dzień, ani na czterdziesty żadnej wiadomości, — żartowała Luda, poprawiając fartuch na szerokiej talii. — Oj, chyba rzucił się w wir zabawy, albo co… — współczująco kiwała głową sąsiadka. — No czekaj, czekaj. Milicja też nic nie odpowiada? — Wszyscy milczą, Weroniko, jak ryby w wodzie Bałtyku. — Ot, taka to już u nas dola. Ludmile ta rozmowa ciężyła. Zamieniła miotłę do drugiej ręki i zaczęła zamiatać opadłe liście przed swoim domem. Ciągnęła się długotrwała jesień 1988 roku. Dopiero co zamieciona ścieżka szybko znów pokrywała się żółcią; Luda odwracała się i zamiatała od nowa. Trzy lata minęły, odkąd Gulkinowa Ludmiła przeszła na zasłużoną emeryturę. Ale w zeszłym miesiącu musiała podjąć pracę w spółdzielni mieszkaniowej jako dozorczyni — pieniędzy zaczęło brakować, innej pracy szybko nie znalazła. Żyli przecież jak zwykła polska rodzina — ani źle, ani dobrze, jak wszyscy. Pracowali, wychowywali syna. Mąż Ludmiły nie pił nadmiernie, tylko w święta, w pracy szanowany — sumienny. Za kobietami nie latał. A i ona w szpitalu całe życie jako pielęgniarka, miała dyplomy. Mąż pojechał na wczasy nad morze i nie wrócił. Ludmiła nie od razu spostrzegła coś niepokojącego. Nie dzwoni, znaczy: odpoczywa, dobrze mu. Ale kiedy wyznaczonego dnia nie wrócił, zaczęła go szukać: obdzwoniła szpitale, milicję, nawet do zakładu pogrzebowego. Synowi do jednostki najpierw wysłała telegram: tata zaginął, potem dodzwoniła się do niego. Wspólnymi siłami ustalili — opuścił hotel, ale do pociągu nie wsiadł. Przepadł. I znowu: szpitale, kostnice… W pracy męża tylko rozkładali ręce: obowiązek zakładu to wypoczynek zapewnić, a co się stało na wczasach — to już wasza prywatna sprawa. Nie wróci w terminie — zwolnimy za nieobecności. Matka rwała się jechać nad morze, ale syn ją odciągał: — Gdzie go tam będziesz szukać? Ja za niedługo dostanę urlop, jak puszczą, pojadę. Mundur, wojsko — łatwiej mi będzie… Ludmiła trochę się uspokoiła, zajmowała się czym mogła, żeby nie myśleć. Do komisariatu chodziła jak do pracy. W końcu przez to między innymi poszła do roboty. Gdy zamiata — pośród ludzi się trzyma, a w domu wieczorami płakała. Los był dla niej okrutny, bo na stare lata rzucił takie doświadczenie. Najbardziej gnębiła niepewność. Igor pojawił się pewnego dnia tak samo niespodziewanie, jak zniknął. Stał w tym samym granatowym garniturze, w którym wyjechał nad Bałtyk. Bez walizki, bez reklamówki. Po prostu stał z rękami w kieszeniach i patrzył, jak Luda zamiata podwórko. Nawet nie wiedziała, od kiedy tam stoi, dopiero syn ją zawołał: — Igor, Piotrek… — Ludmiła rzuciła miotłę i pobiegła. Rozpostarła ramiona jak ptak do gniazda i z rozpędu rzuciła się mężowi na szyję, objęła go z całych sił. Igor po chwili też ją objął. — Chodźcie do domu, czule się witają… — mruknął syn z wyrzutem. — Piotrusiu, pozwól cię przytulić, od wiosny cię nie widziałam! — No, no, zimno, wchodźmy. — Czemu nie zadzwoniłeś? Przecież bym przygotowała coś, nagotowała… — Mamo, nie na pierogi tu przyjechałem. Przecież obiecałem, przyjechałem… Luda patrzyła na męża, potem na syna. Przez tyle miesięcy przeżyła za dużo, żeby chcieć teraz o cokolwiek pytać. Najważniejsze — nakarmić, napoić i dać odpocząć… Igor siedział cicho. — Mamo, siadaj. Ale Luda krzątała się w kuchni, głośno tłukła talerzami. — Mamo, tatę znalazłem u innej. Luda obejrzała się na syna, patrząc pytająco na męża. Ten załamał ręce na kolanach, głowa spuszczona, chudy, posmutniały. — U jakiej innej, Igor, co się dzieje? Wszystko, o czym myślała — że spotkała go klęska: napadli, ukradli mu pieniądze, biedakiem się po świecie tuła, głoduje. — Nie wrócił, bo zamieszkał u Zubowej Olgi, nad Bałtykiem, w domku. Wyjeżdżać nie chciał. Ludmiła tylko mrugała. — Jak to nie chciał? — Po prostu nie chciałem. Zrozumiałem, że żyję nie tak, jak chcę. Fabryka — dom — robota — fabryka. Działka w weekendy. A nigdzie wolności. — Wolności?! — aż poczerwieniała. — Synku, po co ten kawałek wolności tu przywiozłeś? Ujawnić chciałeś moją hańbę? Mówiłbyś lepiej, że nie żyje — byłoby mi lżej. Czekałam jak głupia, oczy wypłakałam, a on w domku nad morzem… — Wiesz, Luda… Może chciałem zacząć życie od nowa. — Nie, Igorze. Ty nie nowe życie chciałeś, ty się na tym południu przegrzałeś! Słońce ci uderzyło i jak ostatni drań uciekłeś do innej. Gdybyś był facetem, wróciłbyś, rozwiódł się, a potem ruszał w swoją stronę. Byłbyś uczciwy wobec wszystkich, a nie tylko siebie. Wychodź, nie chcę cię więcej widzieć! Igor wstał i przelotem zajrzał do pokoju. — Nie, wychodź tak jak stoisz. Jakby cię nie było! Nie mogę, nie chcę! — krzyczała Luda na granicy histerii. — Tata, wyjdź — Piotrek był już w korytarzu. Igora Luda zobaczyła znów po dwóch tygodniach. Zamiatała podjazd, odprowadzała wodę po deszczu, a on stał z początku domu, w starym płaszczu i śmiesznej czapce. — Luda, — zawołał, potem głośniej. Podniosła głowę, popatrzyła na niego martwym wzrokiem. Jakby jej połamał duszę, a mimo to była skłonna przebaczyć, ale już nie podeszłaby, nie objęła. Sam się zbliżył. — Zostałem, do fabryki znów wróciłem. Brygadzistą nie dali, tylko zwykłym robotnikiem. Przyjmiesz mnie? Podparła się na miotle i popatrzyła: — Przyjmę! Ale pozew rozwodowy napiszę od razu, jak się patrzy. — Nie dasz się przebłagać? Rozumiem. — Jak rozumiesz, to po co wróciłeś? — Bo jak wyjeżdżałem, Olga powiedziała, że jak pojadę, nie przyjmie mnie z powrotem. No to wróciłem, Luda, do domu… — Ha! I tu, i tam jesteś nikomu niepotrzebny, Igor. Takich facetów nikt nie chce. I wróciłeś, bo syn cię zmusił. Sam byś nie wrócił. Idź, żyj swoim życiem, nie przeszkadzaj. Przestań deptać, — i miotłą kilkukrotnie zgarnęła liście spod jego nóg. Odwróciła się i z całą złością zamiatała dalej. Po kilku minutach zerknęła za siebie. Igora już nie było. Nawet odetchnęła z ulgą — bała się, że znów zostanie i ona znowu wybaczy… Tak to bywa, że najczęściej serce broni tych, którzy pierwszy ugodzą w plecy.

Anka, co tam u twojego? Coś nie odzywa się ostatnio? zagadnęła serdecznie sąsiadka Halina, wychylając głowę zza płotu.

Nic a nic, Halinko, ani na dziewiąty dzień, ani na czterdziesty nie dał znaku życia próbowała się uśmiechnąć Ania, poprawiając fartuch roboczy na szerokich biodrach.

Oj, to się chyba zabawił, czy co współczująco pokiwała głową Halina. Ale czekaj, czekaj. A policja coś odpisuje?

Wszyscy milczą, Haluś, jak karpie w Wigilię westchnęła Anka.

No patrz los taki.

Annie ten temat ciążył jak kamień. Przełożyła miotłę z ręki do ręki i zabrała się za zamiatanie liści przed własnym blokiem. Długa, szara jesień 1988 roku nie odpuszczała. Świeżo zamieciona alejka niemal natychmiast pokrywała się nową warstwą liści, Anka odwracała się i znów zgarniała je do kupki.

Od trzech lat Ania Gulkiewiczowa była już na emeryturze i cieszyła się zasłużonym odpoczynkiem. Ale od poprzedniego miesiąca musiała podjąć pracę sprzątaczki w zakładzie gospodarki komunalnej pieniędzy zaczęło brakować, a innej roboty w Gdańsku nie znalazła od ręki.

Żyli zwyczajnie, jak każda rodzina w PRL-u. Bez luksusu, bez tragedii. Oboje pracowali, wychowywali syna. Mąż, Stefan, dużo nie pił tylko od święta. W pracy szanowany, robotnik z powołania, o innych kobietach nawet nie wspominał. A Anka całe życie przepracowała jako pielęgniarka w szpitalu, nawet pochwały od dyrekcji miała.

Wyjechał Stefan z biletem z pracy, nad Bałtyk, i nie wrócił. Ania nawet od razu się nie zaniepokoiła jak nie dzwoni, to pewnie dobrze się bawi i odpoczywa. Ale kiedy nie wrócił w ustalonym dniu, zaczęła dzwonić po wszystkich instytucjach: szpitale, policja, nawet do prosektorium. Syna, Krzysia, najpierw zawiadomiła telegramem do jednostki, potem jakoś się dodzwoniła. Współnymi siłami ustalili z hotelu wyszedł, na pociąg nie wsiadł. Przepadł. Znowu telefony, szpitale, kostnice

W pracy Stefana tylko wzruszyli ramionami: my daliśmy zasłużonemu pracownikowi nagrodę, a reszta to już nie nasza sprawa. Jak się nie pojawi, zwolnimy go za nieobecność.

Ania rwała się jechać na miejsce, ale Krzyś przekonał:

Mamo, po co? Gdzie ty go tam będziesz szukać? Ja w przyszłym tygodniu dostanę przepustkę, to pojadę. Mam mundur, łatwiej będzie pogadać z miejscowymi.

Anka trochę się uspokoiła, zajmowała się czym popadnie, żeby nie myśleć. Na policję chodziła już jak do własnej roboty, ale bez emocji i tak bez wyników. I tak też zaczęła zamiatać. Sprzątanie pomagało jak się miotła macha, to człowiek się trzyma. W domu wieczorami płakała. Obwiniała siebie i los, że akurat na stare lata musiała przez takie piekło przechodzić. Najgorsza była ta potworna niepewność.

Stefan pojawił się tak nagle, jak zniknął.

Stał w tym samym granatowym garniturze, w którym wyjechał na wycieczkę nad morze. Bez torby, bez walizki. Po prostu się pojawił, z podniesionym kołnierzem i rękoma w kieszeniach, patrzył jak Ania z mozołem zamiata podwórko.

Ania go nawet nie zauważyła od razu, nie wiedziała, ile już tam stoi, dopóki Krzyś jej nie zawołał.

Tata, mamo wyrwało się chłopakowi.

Anka puściła miotłę i pobiegła. Rozłożyła ramiona jak ptak wracający do gniazda i rzuciła się mężowi na szyję.

Stefan też ją objął, choć chwilę się wahał.

No, chodźcie do domu, przytulacze Krzyś był poirytowany. Anka usłyszała to po tonie i jego krokach.

Krzysiu, chodź tu, przytul się, od wiosny cię nie widziałam matka go objęła.

Dobra, dobra, zimno, chodźmy.

Stefan, mogłeś chociaż zadzwonić. Dom nieogarnięty, nic nie ugotowane!

Mamo, ja nie na placek przyjechałem. Obiecałem i oto jestem.

Anka spojrzała raz na męża, potem na syna. Tyle przeżyła przez te miesiące, że czuła się jak we śnie. Najważniejsze zdrowy wrócił. Jedyne, o czym marzyła, to nie wypytywać co i jak, tylko napoić, nakarmić, położyć do łóżka. Stefan siedział cicho.

Mamo, usiądź już

Ale ona krzątała się po kuchni, hałasowała talerzami i kubkami.

Mamo, znalazłem tatę u innej kobiety.

Anka odwróciła się i spojrzała na męża. Stefan siedział za stołem na taborecie, ze splecionymi na kolanach rękami, głową zwieszoną. Wyglądał jak przyłapany nastolatek chudy, ponury, nie patrzył nikomu w oczy.

U innej? Co się stało, Stefan?

Wszelkie tragiczne scenariusze przewijały się Annie przez głowę że go okradli, nie miał forsy na bilet, pobili, że tuła się po jakichś miasteczkach i szuka jedzenia.

Nie wrócił bo zamieszkał z Zosią Nowak, ma taką chatkę nad morzem. I nie chciał wracać.

Anka mrugała oczami ze zdziwienia.

Jak to nie chciał?

Po prostu Zrozumiałem, że nie żyję tak jak trzeba. Pracadom, dompraca, działka w weekendy i żadnej wolności.

O, wolności mu się zachciało! Anka aż się cała zaczerwieniła ze złości.

Krzyś, po co tego ptaka wolności tu przywiozłeś? Chciałeś mnie upokorzyć? Lepiej byś powiedział, że w prosektorium leży, byłoby uczciwiej! A ja tu na niego czekam jak głupia, wypłakałam oczy, a on nad morzem w cudzym domu

Wiesz, Anka Ja może chciałem zacząć wszystko od nowa.

Nie Stefan, nie o nowe życie ci chodziło, tylko ci słońce padło na głowę na tym wybrzeżu i zostawiłeś wszystko jak ostatni podły facet u innej kobiety zamieszkał. Prawdziwy facet wróciłby do domu, rozwiódł się i dopiero zaczął nowy rozdział. I uczciwy by był najpierw wobec innych, potem wobec siebie. Ja cię tu widzieć nie chcę, idź sobie

Stefan wstał i idąc przez przedpokój, skręcił do pokoju.

Nie, nie! Idź sobie tak jak przyszedłeś! Ani nie chcę, ani nie mogę cię widzieć! krzyczała Anka, zupełnie zlękniona, że zaraz się rozklei.

Tato, weź idź Krzyś momentalnie był już w korytarzu.

Następny raz zobaczyła Stefa dwa tygodnie później.

Znanymi ruchami zamiatała alejkę, zgarniała wodę po ulewie z jezdni. Stał na początku bloku, w jakimś starym płaszczu i absurdalnej czapce.

Anka! zawołał ją, a potem jeszcze raz, głośniej.

Podniosła głowę i spojrzała na niego obojętnym wzrokiem. Jakby ktoś jej połamał ręce i nogi niby by wybaczyła, ale podejść i przytulić już nie była w stanie. Stefan zbliżył się sam.

Zostałem w Gdańsku, znowu zacząłem pracować w zakładzie. Na razie na linii produkcyjnej, brygadzistą nie jestem. Dasz mi wrócić?

Ania wsparła się na miotle i patrzyła na niego:

Dam, ale tylko żeby papiery na rozwód złożyć. Pilnie.

Nie wybaczyłaś Rozumiem.

No i jak rozumiesz, to po co przyszedłeś?

Bo jak wyjeżdżałem, Zosia powiedziała: wrócisz, nie wpuszczę. I wróciłem. Do ciebie, Anka.

Cha, cha! I tu niepotrzebny, i tam niepotrzebny, Stefan. Bo takich facetów nigdzie nie cenią. I wróciłeś tylko dlatego, że Krzyś cię zmusił! Bez niego pewnie byś nie przyjechał. Idź, żyj jak chcesz, nie przeszkadzaj mi tu pracować. Chodzisz, tupiesz po asfaltach, i specjalnie dwa razy przeleciała miotłą po jego butach.

Odwróciła się i z zawziętością zamiecionała alejkę dalej. Po paru minutach obejrzała się. Stefana już nie było. Nawet odetchnęła z ulgą, jakby kamień z serca spadł. Bała się, że zostanie i że mu wybaczy Tak to już jest tych co uderzą w plecy najczęściej broniono własną piersiąPrzez kolejne dni Anka pracowała wytrwale, w głowie tłukły się jej ostatnie rozmowy jak zacinający się adapter. Milczenie w domu było gęste, jakby każdy kąt wiedział już więcej niż ona sama. Krzyś wyjechał z powrotem do jednostki na pożegnanie tylko ją objął i wykrztusił: Trzymaj się, mamo. Wszystko się jakoś ułoży. Ale przecież dobrze wiedzieli, że nie wszystko i nie zawsze. Czasem zostaje tylko posprzątać to, co się da, i iść dalej.

Któregoś ranka stanęła w oknie i patrzyła na wilgotny, szary świat. Z dołu dobiegł ją znajomy odgłos. To Halina, jak codzień, powłóczyła nogami pod ich płotem, świergocąc coś do innej sąsiadki.

Anka docisnęła czoło do zimnej szyby. Mruganiem odgoniła łzy.

Wzięła miotłę. Zamiatała z uporem, skupiona tylko na ruchu ramienia, mechanicznie, aż oddech się uspokoił.

Dopiero po chwili dostrzegła między liśćmi kawałek starego biletu kolejowego. Ktoś musiał go tu zgubić pomarszczony, już rozmoknięty. Podniosła go powoli. Na odwrocie, ledwo czytelne, widniały trzy małe słowa: Przepraszam. Stefan.

Dech jej zaparło. Trzymała bilet przez chwilę, potem spojrzała w niebo, na niepozorną mgłę. Uśmiechnęła się smutno, odrzuciła papierek do kosza i wróciła do pracy. Życie przecież wciąż trwało i choć liście zawsze będą spadać, zawsze ktoś je zamiecie. A ona już wiedziała, na kogo może zawsze liczyć: na siebie.