Tata i nasza działka – Historia niespodziewanej sprzedaży rodzinnej działki, utraconego domu i wspom…

Działka taty

O tym, że naszą działkę sprzedano, dowiedziałem się zupełnie niespodziewanie i przypadkowo. Rozmawiałem przez telefon w warszawskim urzędzie pocztowym, dzwoniłem do mamy, która była w innym mieście. Takie rzeczy zdarzają się tylko w kinie gdy nagle jesteś trzecim, niechcianym słuchaczem rozmowy. Jakaś pomyłka na centrali? Telefonistka przypadkiem połączyła mnie z dwiema innymi osobami. Dwa miasta, dwie kobiety mama i jej siostra, Anna dzieli się przez kilka opłaconych minut najważniejszym wydarzeniem: działki już nie ma, została dobrze sprzedana, a teraz można dużo wszystkiego, nawet mi trochę pomóc finansowo!

Te znajome do bólu głosy moja mama i ciocia Anna, sto dwadzieścia kilometrów od siebie, dźwięki przetłumaczone na impulsy elektryczne biegnące kablami. Zawsze ciężko mi szło z fizyką, tata nieustannie powtarzał, żebym się uczył.
***
Tato, czemu wrześniowe słońce tak świeci?
Jak, Oluszku?
Nie wiem nie umiem powiedzieć, światło jakieś inne, łagodniejsze. Niby słonecznie, ale nie jak w sierpniu.
Fizykę trzeba znać! We wrześniu słońce jest już niżej! Łap jabłko! tata roześmiał się i rzucił mi wielkie, spłaszczone z obu stron jabłko. Lśniące, czerwone, pachnące miodem.
Papierówka?
Nie, jeszcze nie dojrzała. Kosztela, pasiaste.
Ugryzłem z chrupnięciem, pełne ust cukrowej białej piany nasiąkniętej latem, deszczem, sokiem ziemi. Odmiany jabłek, tak jak fizyka, niezbyt mi były znane. I tu był mój największy problem. Bo jako uczeń ósmej klasy, byłem zakochany po uszy w mojej nauczycielce fizyki. Chyba od dwóch lat. Świat się zamknął w świetle jej oczu, prawa fizyki wydawały się niepojęte, a w zeszycie nie mieściły się żadne podręcznikowe reguły. Tata wszystko widział po moich zamyślonych oczach, braku apetytu. Opowiedziałem mu o tym rok wcześniej. Wyryczałem się całą noc, jak dziecko, na jego kolanach. Mama była wtedy na kuracji, siostra, starsza o dwanaście lat, studiowała w innym mieście.

Na działce tata był radosny. Ciągle sobie podśpiewywał, a w domu już nie. Tam prym wiodły mama i siostra, gdy przyjeżdżała. Mama kobieta zjawiskowej urody, kierowniczka wojskowej biblioteki, wysoka, dystyngowana, z burzą rudych włosów farbowanych henną. Raz na jakiś czas wychodziła z łazienki z turbanym na głowie, pachniała ziołami, deszczem. Jej uroda przyciągała spojrzenia. Tata był od niej starszy, odrobinę niższy i raczej bezbarwny. Tak kiedyś mama powiedziała Ani przy mnie, bardzo się wtedy zirytowałem:

Aleksander jest niepozorny. A mężczyźnie nie trzeba urody.
Niepozorny na tle jej rudych włosów, głośnych zachowań, temperamentnych wybuchów, trzaskania talerzami. Mama ceniła wygodę, porządek. A musiała tolerować żołnierzyków, jak ich nazywał tata czasem spali po prostu na podłodze w przechodnim pokoju naszego ciasnego mieszkania. Kiedy tata służył w wojsku, często przyjeżdżali. Jedni tylko w drodze na chwilę, innym trzeba było pomóc w nowej pracy. Tata był jednym z tych, których w 1960 roku objęła fala zwolnień z wojska, milion trzysta tysięcy żołnierzy i oficerów za czasów Gomułki. Został zwolniony w stopniu majora. Potem pracował jako główny mechanik w warszawskim urzędzie telegraficznym. Te żołnierzyki później pomagały mu budować działkę. Przychodzili za darmo, pomagali przekopać ziemię. Mały domek z werandą, na dachu którego w lecie siadałem czytać. Tata podawał mi na górę miskę z agrestem, wiśniami, truskawkami Czas szczęścia. Mama nie lubiła działki, przyjeżdżała rzadko, dbała o ręce piękne, zadbane, paznokcie jak z reklamy. Podziwiałem je, a tata codziennie całował.

Takimi rękami to księgi trzeba podawać, nie grządki przekopywać śmiał się i mrugał do mnie…
***
Pierwsze krople wrześniowego deszczu uderzyły w dach werandy. Wesoło, bez tej jesiennej melancholii. Schowałem książkę.

Oluś, schodź, mama zaraz przyjedzie z Anią! Obiad trzeba zrobić głos taty, na działce brzmiał dziwnie wyraźnie i pogodnie.
A ja zwlekałem. Niebo wypukłe, szare, niczym groźne. Pokapało mi po twarzy. Otuliłem się ramionami. Tylko na dachu bliżej nieba, dalej od ziemi widziałem promienie przenikające przez chmury. Zapomniałem o fizyce i jej zasadach, w akademiku na pierwszym roku dziennikarstwa w innym mieście czekają swoje prawa.

W pierwszym tygodniu września mieszkałem kątem, w wynajmowanym pokoju z właścicielką, drugi zajmowali studenci. Na uczelni nagłe, głębokie zanurzenie w literaturze, języku. Wykładowczynie, w których wszyscy się podkochiwali ta ich intelektualna charyzma! Po zajęciach dojmująca tęsknota za domem, brak przyjaciół.

Jadłem w studenckiej stołówce, zwiedzałem miasto do późnej nocy. Obca, wielkomiejska uroda, wszystko obce. Zimno i samotnie, jakbym szedł tą stromą ulicą Metalurgów przy uniwersytecie, w ciemnościach, mijając sektory domów, słuchając szczekania psów, potykając się w nowych, lakierowanych ciasnych butach.

W kuchni pachniało jabłkami od taty, które w skrzynkach przyniósł gospodyni w podzięce. Od tego słodkawego, przejrzałego zapachu łzy zbierały się w oczach, a dusza szamotała się w niewoli ciała.

Gdy już zamieszkałem w akademiku, okazało się, że sąsiadkami z pokoju zostały studentki z NRD Viola, Magda i Marion. Od niemieckiego wieczorami bolała głowa, wychodziłem na zewnątrz zaczerpnąć powietrza. Zwykle paliły papierosy na schodkach. Niemki biegały po fajki, zawsze potem oddając złotówki, czym nasze się dziwiły. Zachwycały się moimi polskimi domowymi przetworami, zwłaszcza pomidorami, jadły je z frytkami. Gdy wyczerpały się zapasy, wyciągały swe kiełbasy wtedy dla nas niedostępne ale same nie częstowały. W maju kończył się rok ich praktyk, wracały do Niemiec, a za śmietnikiem zostawały stosy zimowych butów, które przywoziły do Polski na tutejsze mrozy. Zachodnie! I nasze dziewczyny podbierają po cichu…

***
Oluś, poszatkuj kapustę, ja wykopię marchew. Rosół już gotowy.
Na małej kuchni od gotującego się bulionu zaparowały okna. Wielka głowa kapusty rozpadła się koronką seledynowych liści na desce. Oderwałem jeden na próbę. Od ziemi zawsze lepiej smakuje. Zacząłem pewnie kroić ostrym nożem, kapusta zapachniała słodko. Uchylam okno wpuszczam zapach opadłych liści, ogniska i jabłek. Tata przekopuje warzywnik, opiera się z wysiłkiem, wiem, że boli go kręgosłup. Rzucam nóż, wybiegam na ogródek, obejmuję tatę od tyłu, przytulam. Obraca się, milcząco tuląc mnie, całuje w czubek głowy.

Tamtego wieczoru Anna przyjechała sama, mama została w domu ból głowy.

***
Za mną uniwersytet, studenckie małżeństwo, początki pracy w Nowatorze gazecie zakładów lotniczych, pierwszy zawał taty, narodziny córki i nawet rozwód. Pięć lat tyle zmian. Mąż odszedł do innej, a ja zostałem z dwuletnią Marią w wynajętym mieszkaniu. Tata przyjeżdżał co dwa tygodnie na weekendy. Zawsze przywoził jedzenie, bawił się z wnuczką.

Olu, nie miej żalu do mamy, że nie jeździ tak często jak ja, dobrze? Źle znosi podróż… I chyba ma kogoś…
Tato, w waszym wieku? Kawaler?
Zagorzkliwie się roześmiał. Umilkł. Nagle zobaczyłem, jak bardzo się postarzał, jest całkiem siwy i przygaszony. Przestał nawet podgwizdywać.

Tato, może wezmę urlop od poniedziałku? Może jeszcze raz pojedziemy na działkę, póki ciepło, we trójkę z Marią?

***
Działkę zasypały liście, ostatni ciepły tydzień października, złota polska jesień. Napaliliśmy w piecu, zaparzyliśmy herbatę z liści porzeczki. Smażyłem placki ziemniaczane. Tata grabiał liście, Maria pomagała, zaraz rozsypując je z powrotem z chichotem. Olej w patelni głośno skwierczał. Z ogrodu dochodziło gwizdanie taty.

Wieczorem paliliśmy ognisko. Ulica była pusta, sąsiednie działki wymarły. Tata nadziewał kromki chleba na wiśniowe patyki, pomagał Marii trzymać nad ogniem. Wyciągałem zmarznięte ręce do ognia. Zawsze mnie fascynował.

Przypomniałem sobie pierwszy studencki wyjazd do Kazachstanu pieśni przy gitarze, uczucie zakochania bez obiektu, tylko w noc, w ciszę stepu, w rozplątane chwyty gitarowe, twarze rozjaśnione blaskiem ognia. Twarze przy ognisku są inne. Każde kryje tajemnicę i głębię. Tam poznałem przyszłego męża. A tymczasem w pracy wezwano mnie na zebranie partyjne, rozpatrywano moją kandydaturę do PZPR. Wieczorem wkuwałem statut i materiały zjazdowe. Potem pytania kto winien rozwodowi, kto moralnie niestabilny? Plątałem się, prawie płakałem. Koledzy się wstawili. Jeden wstał i wykrztusił:

To zebranie chamów, nie partyjnych!

Nieprawdopodobne to będzie wspominać…

Gdy się już ściemniło, zgasiliśmy ognisko. Pod bramką zatrzymał się samochód, trzasnęły drzwi. Mama! W płaszczu, modnie ubrana, przywieziona przez kolegę z pracy. Maria rzuciła się babci w ramiona, tata spochmurniał.

Kto to ten kolega?
Aleksander, przestań, po prostu przywiózł… Nie znasz nawet…
Przy kolacji trudno rozmawiać. Maria marudzi. Mama wypytuje o pracę, myślami gdzie indziej. Tata milczy, patrzy na mamę, ramiona zapadają się coraz niżej. Wieczór zmarnowany
***
Rok później taty już nie było. Zmarł nagle, rozległy zawał, dwa dni w ciepłym, październikowym słońcu. Zaraz po pogrzebie wziąłem urlop, wróciłem na działkę. Maria została ze teściową.

Nic mi się nie kleiło. Jabłek jak nigdy, rozdawałem wiadrami sąsiadom, gotowałem wielkie porcje dżemu z miętą i cynamonem, jak lubił tata. Przyjechał pomóc jego przyjaciel z dawnych lat Stanisław, z którym zawsze jeździliśmy do szkółki w Grójcu po odmiany sadzonek.

Zostanę parę dni, Oluś, przekopię ogród, podprzycinam drzewa, jeśli pozwolisz.
Panie Stanisławie, nie trzeba… Dziękuję bardzo!
Od tego Oluś rozpłakałem się. Dopiero wtedy poczułem przygniatającą bezradność, osamotnienie, grozę sytuacji. Do tej pory nie dopuszczałem myśli o odejściu taty, jakbym czekał aż wróci, że to tylko zły sen. Pierwsze dni, tuż po jego śmierci, rano na granicy jawy i snu długo nie pojmowałem przyczyny rozpaczy. Ułamek sekundy przebudzenie i czarne fale myśli: taty już nie ma.

Potem przyszło poczucie winy, że nie zdołałem go zatrzymać na tym świecie.

Działki nie sprzedawaj, będę przyjeżdżał, pomagał. Pamiętasz tę antonówkę? Wybieraliśmy razem, gdy byłeś jeszcze chłopcem. W drodze do Grójca Aleksander więcej mówił o tobie niż o Ani. Mały byłeś, figlarny. Mówił, że drzewa go przeżyją. Sadzonki zawsze wybierał starannie, ja go poganiałem, złościłem się…

Stanisław został trzy dni, przekopał ogród, podciął jabłonie, dał nawóz, tuż przy ganku zasadził trzy krzewy żółtych chryzantem za moją zgodą.

Żółte trzeba sadzić trochę wcześniej, ale jesień ciepła, przyjmą się. Na pamiątkę po Aleksandrze. Róże jeszcze przykryję, liście zbiorę przy następnym przyjeździe.
Przytuliliśmy się na odchodnym. Deszcz zaczął padać. Długo stałem przy furtce, patrząc jak Stanisław odjeżdża. Zobaczył mnie, odwrócił się i machnął ręką do domu!. Deszcz bił mocniej, na dachu dudnił ponuro. Wiatr zamknął furtkę z żałosnym jękiem. Ganek zasypały żółte płatki chryzantem. Wszystko tutaj było taty i już zawsze będzie. I deszcz, i drzewa, i jesienne aromaty, i ziemia. Więc tata jest tu, zawsze blisko. Nauczę się wszystkiego. Będę jeździł z Marią do pierwszych przymrozków, to tylko dwie godziny autobusem. A potem wiosną, jak tylko stopnieje śnieg, może da się puścić ogrzewanie. Trzeba zacząć odkładać złotówki. Koniecznie pojedziemy na wiosnę z Stanisławem po białą porzeczkę, tata marzył…

***
Pół roku później, w kwietniu, gdy śnieg jeszcze miejscami leżał, działka została sprzedana. Dowiedziałem się podczas rozmowy przez telefon na poczcie, wracając z Grójca. W ciasnej budce, na podłodze, w torbie, owinięta w wilgotną, starą dziecięcą koszulkę, stała sadzonka białej porzeczki
***
Dziś wiem, że wspomnienia, zapachy i miłość bardziej wiążą nas z miejscem niż własność w dokumentach. A to, co najcenniejsze, nie da się sprzedać. Tylko trzeba żyć tak, żeby móc kiedyś podać komuś do ręki własną sadzonkę i wiedzieć, że to już naprawdę jest nasze.