Spóźniony prezent

Późny prezent

Autobus gwałtownie szarpnął do przodu, a Anna Nowak chwyciła uchwyt obiema rękami, czując pod palcami chropowaty plastik. Torba z zakupami uderzyła o jej kolana, jabłka przetoczyły się w środku z głuchym stukiem. Stała przy wyjściu, odliczając przystanki do swojego osiedla.

W uszach cicho szumiały słuchawki, choć wnuczka prosiła, żeby ich nie wyłączała Babciu, a nuż zadzwonię!. Telefon miała w zewnętrznej kieszeni torebki, ciężki jak cegła. Anna, mimo to, sprawdziła jeszcze raz, czy zamek jest zapięty.

Już wyobraża sobie, jak wejdzie do mieszkania, postawi torbę na stołku w przedpokoju, przebierze buty, zdejmie płaszcz i starannie powiesi szalik. Potem rozłoży zakupy w kuchni, nastawi garnek na rosół. Wieczorem zajrzy syn, odbierze pojemniki. On ma zmianę w pracy nie ma czasu gotować.

Autobus się zatrzymuje, drzwi się otwierają. Anna ostrożnie schodzi po schodkach, trzymając się poręczy i wychodzi przed blok. Na podwórku dzieci grają w piłkę, jakaś dziewczynka na hulajnodze o mało w nią nie wjeżdża, ale skręca w ostatniej chwili. Od klatki schodowej czuć zapach kociego jedzenia i tytoniu.

W domu Anna ściąga buty, ustawia je czubkami do ściany. Płaszcz wiesza na wieszaku, szalik odkłada na półkę. W kuchni rozkłada produkty: marchew do warzyw, kurczak do lodówki, chleb do chlebaka. Sięga po garnek, nalewa wody tyle, by zakryła dno pod jej dłonią.

Telefon na stole wibruje. Wyciera ręce w ściereczkę i podciąga go bliżej.

Tak, Szymon mówi, lekko pochylając się nad aparatem, jakby miała lepiej usłyszeć syna.

Cześć, mamo. Wszystko w porządku? syn mówi w pośpiechu, w tle słychać jakieś głosy.

W porządku. Rosół gotuję. Przyjdziesz?

Tak, będę za jakieś dwie godziny. Słuchaj, mamo, z przedszkolem znów zbierają na remont sali. Mogłabyś… no, jak ostatnio…

Anna już wyciąga z szuflady szarą zeszyt, gdzie zapisuje wydatki.

Ile potrzeba?

Jeśli dasz radę, to 300 złotych. Każdy się składa, sama wiesz… Teraz ciężko.

Rozumiem odpowiada spokojnie. Dobrze, dam.

Dzięki, mamo. Jesteś niezastąpiona. Przyjdę wieczorem, wezmę pieniądze i twój rosół.

Rozmowa się kończy, woda w garnku już prawie bulgocze. Anna wrzuca do środka kurczaka, sól, listek laurowy. Siada do stołu i otwiera zeszyt. W rubryce emerytura widnieje starannie zapisana kwota. Pod nią czynsz, leki, wnuki, niespodziewane.

Dopisała przedszkole i kwotę, na chwilę zatrzymując długopis. Liczby się przesuwają, jakby ktoś je delikatnie popchnął od spodu. Zostało mniej, niż by chciała ale nie jest tragicznie. Poradzę sobie, myśli, zamykając zeszyt.

Na lodówce zawieszony jest magnes z małym kalendarzem, pod nim reklama: Miejski Dom Kultury. Karnety sezonowe. Muzyka klasyczna, jazz, teatr. Zniżki dla seniorów. Magnes przyniosła sąsiadka Teresa przy okazji urodzinowego sernika.

Anna kilka razy łapała się na tym, że czyta tę reklamę, czekając, aż zagotuje się czajnik. Dziś znów zatrzymała wzrok na słowie karnety. Przypomniała sobie, jak kiedyś, jeszcze przed ślubem, z przyjaciółką chodziły do filharmonii. Bilety były tanie, ale trzeba było stać w kolejce. Marzły na wietrze, żartowały. Miała wtedy długie włosy, upinała w kok, zakładała najlepszą sukienkę i jedyne buty na obcasie.

Wyobraziła sobie salę, której nie widziała od lat. Wnuki ciągną ją na występy do przedszkola, ale to nie to samo. Tam hałas, konfetti, brawa dla dzieci. A tu… Nawet nie wie, jakie dziś są koncerty ani dla kogo.

Zdejmując magnes, obróciła go z tyłu zapisany był numer telefonu i adres strony. Strona nic jej nie mówiła, ale numer… Odłożyła magnes, ale myśl nie dawała spokoju.

Głupota mówi sobie. Lepiej odłożyć na kurtkę dla wnuczki. Dzieci szybko rosną, wszystko drogie.

Zmniejsza gaz pod garnkiem, wraca do stołu, ale zeszytu już nie otwiera. Zamiast tego wyciąga stary kopertę z szuflady jej oszczędności na czarną godzinę. Leży tam kilka banknotów odłożonych przez kilka miesięcy. Niewiele, ale starczyłoby na naprawę pralki albo badania, gdyby zaszła potrzeba.

Przerzuca banknoty palcami, liczy, analizując reklamę z magnesu.

Wieczorem przychodzi Szymon. Zdejmuje kurtkę, wiesza ją na krześle i z torby wyciąga plastikowe pojemniki.

O, barszcz! cieszy się. Mamo, zawsze wiesz, co dobre. Jadłaś już?

Jadłam, jadłam. Nalewaj sobie. Pieniądze przygotowałam, podaje mu wyliczone 300 złotych.

Mogłabyś zapisywać, ile ci zostało? bierze banknoty. Żebyś się nagle nie zaplątała.

Zapisuję wszystko, odpowiada. Mam porządek.

Nasz rodzinny księgowy uśmiecha się Szymon. Będziesz mogła w sobotę nam pomóc? Znowu musimy do sklepu, a dzieci nie ma komu zostawić.

Jasne, kiwa głową. Przecież nie jestem zajęta.

Opowiada jej o pracy, o szefie, nowych zasadach. Przy zakładaniu butów w przedpokoju, rzuca jeszcze przez ramię:

Kupujesz sobie chociaż czasem coś? Bo cały czas tylko wnuki i my.

Mam wszystko, co trzeba odpowiada Anna. Po co mi więcej.

Machnął ręką:

Dobrze, sama wiesz najlepiej. Wpadnę w tygodniu.

Po jego wyjściu w mieszkaniu zapanowała cisza. Anna zmyła naczynia, przetarła stół, spojrzała znów na magnes.

W głowie dźwięczało pytanie Szymona: Kupujesz coś dla siebie?

Następnego dnia długo leży rano, patrząc w sufit. Wnuki w przedszkolu i szkole, syn z synową w pracy. Wolny dzień ale i tak pełen drobiazgów: podlewanie kwiatów, sprzątanie, przebieranie starych gazet.

Wstała, zrobiła ćwiczenia, jak kazała lekarka: powolne ruchy ramion, rozciąganie, skręty szyi. Nastawiła czajnik, wsypała herbatę do kubka. Czekając na wodę, znów zdjęła magnes z lodówki.

Dom Kultury. Karnety…

Wybrała numer telefonu zapisany małymi cyframi. Serca bije szybciej. Po kilku sygnałach odezwał się kobiecy głos:

Dom Kultury, kasa, słucham.

Dzień dobry powiedziała Anna, czując suchość w ustach. Dzwonię w sprawie karnetów…

Oczywiście, na jaki cykl?

Sama nie wiem. Co jest w ofercie?

Kobieta wymienia: koncerty symfoniczne, muzyka kameralna, wieczory romansów, programy dla dzieci.

Dla seniorów mamy zniżkę, ale karnet i tak trochę kosztuje. Obejmuje cztery koncerty.

A pojedyncze wejścia?

Można, ale drożej. Karnet bardziej się opłaca.

Anna wyobraża sobie swoje liczby w zeszycie, kopertę w szufladzie. Pyta ostrożnie o cenę, a suma brzmi ciężko w jej głowie. Da radę, ale oszczędności na czarną godzinę skurczą się do minimum.

Proszę się zastanowić mówi kobieta. Karnety szybko znikają.

Dziękuję odpowiada Anna i rozłącza się.

Czajnik już gwiżdże. Anna nalewa wrzątek, siada do stołu, wyciąga zeszyt. Zaczyna na czystej stronie: Karnet, obok suma. Myśli, dopisuje cztery koncerty.

Dzieli kwotę na miesiące wychodzi, że nie jest tak źle. Wyrzuca w myśli drobne wydatki: mniej słodkiego, wizyta u fryzjerki do przełożenia sama podetnie końcówki.

Przed oczami stają jej wnuki. Młodszy prosi o nową układankę, starsza o buty do tańca. Syn z synową martwią się kredytem. A tu nagle własne marzenie, które wydaje się czymś nieprzystojnym, jakby szła na coś zakazanego.

Zamyka zeszyt bez decyzji. Myje podłogę, przewiesza pranie, porządkuje szafkę. Myśl o sali nie odpuszcza.

Po obiedzie dzwoni domofon. Sąsiadka Teresa przynosi słoik ogórków.

Weź, nie mam gdzie trzymać! wchodzi do kuchni. Co tam u ciebie?

Jakoś leci, uśmiecha się Anna. Tak sobie myślę…

Zawiesza głos, trochę ją zawstydza temat.

O czym myślisz? Teresa już wyjmuje robótkę na drutach.

O koncercie w końcu wydusza Anna. Mają karnety w Domu Kultury. Chodziłam kiedyś do filharmonii. Teraz też bym chciała, ale drogo.

Teresa podnosi brwi.

To idź, jeśli chcesz. A czego się mnie pytasz? Przecież za ciebie nie pójdę.

Chodzi o pieniądze… zaczyna Anna.

Zawsze te pieniądze macha ręką Teresa. Wciąż wszystkim pomagasz. Synowi dałaś? Dałaś. Wnukom prezenty? Robisz. A sobie? Chodzisz w tym samym płaszczu od lat. Daj sobie jedną przyjemność!

To nie pierwszy raz mityguje się Anna. Kiedyś chodziłam.

Kiedyś to było, a bilety kosztowały dwadzieścia groszy parska Teresa. Teraz inne czasy. Swoje zarobiłaś.

Oni powiedzą tylko, że szkoda pieniędzy. Że lepiej dla wnuków…

Nie musisz im mówić wzrusza ramionami Teresa. Powiesz, że do przychodni poszłaś. A nawet jak powiesz co z tego? Jesteś dorosła.

Słowa jesteś dorosła wywołują w Anny i wstyd, i zadziwiające wzruszenie.

Do przychodni i tak chodzę mówi. Ale boję się trochę. A jeśli nie dam rady? Schody, serce…

Jest winda, śmieje się Teresa. Siądziesz i posłuchasz. Byłam w zeszłym miesiącu w teatrze. Mam bóle nóg, ale wspomnienia na cały rok!

Dywagowały jeszcze o lekach i drozyźnie. Kiedy Teresa poszła, Anna znów wzięła do ręki telefon. Wykręciła numer kasy i zanim zdążyła pomyśleć, powiedziała:

Poproszę karnet na Wieczory romansów.

Otrzymała informację, że musi podejść osobiście, z dowodem. Spisała adres i godziny otwarcia, podczepiła do lodówki magnesem. Serca wali jak po biegu.

Wieczorem dzwoni synowa.

Pani Anno, naprawdę w sobotę pani może? dopytuje. Musimy do galerii, promocja na sprzęt.

Mogę odpowiada Anna.

Jesteśmy bardzo wdzięczni. Coś pani przywieziemy. Może herbatę? Albo ręczniki?

Nie trzeba ucina Anna. Mam wszystko.

Po rozmowie patrzy na kartkę na lodówce. Kasa czynna do szóstej. Trzeba będzie wyjść wcześniej, żeby się nie spieszyć.

W nocy śni jej się sala: miękkie siedzenia, światła, ludzie w ciemnych ubraniach. Siedzi pośrodku, ściska program i boi się poruszyć, by nikomu nie przeszkadzać.

Rano budzi się z ciężarem na sercu. Po co mi to, tyle zamieszania… myśli.

Ale kartka z adresem nie znika z lodówki. Po śniadaniu wyciąga najlepszy płaszcz, trzepie go, sprawdza guziki. Wybiera ciepły szalik, wygodne buty. Do torebki wkłada dowód, portfel, okulary, ciśnieniomierz i butelkę wody.

Przed wyjściem siada na stołku w przedpokoju na minutę, sprawdza oddech, tętno w nogach. Dojdę, mówi sobie i zamyka drzwi.

Na przystanek niedaleko, ale idzie powoli, licząc kroki. Autobus pojawia się szybko. Młody chłopak ustępuje jej miejsca. Dziękuje i siada przy oknie, ściska torebkę.

Dom Kultury to dwa przystanki od centrum. Wysokie budynek z kolumnami, plakaty na froncie. Przy wejściu dwie kobiety gestykulują. W środku pachnie kurzem, starym drewnem i słodko z bufetu.

Kasa po prawej, za szybą ciepła kobieta. Anna podaje dowód, mówi, który cykl.

Seniorom przysługuje zniżka, powtarza kasjerka. Ma pani szczęście, zostały dobre miejsca na środku.

Pokazuje schemat sali Anna nie bardzo rozumie, ale kiwa głową.

Przy podawaniu kwoty ręka Anny drży. Wyciąga banknoty, liczy. Przez moment chce powiedzieć, że się rozmyśliła, ale ktoś już kaszle za jej plecami i bez słowa kładzie pieniądze na blacie.

Oto pani karnet, uśmiecha się kasjerka, wręczając sztywną kartę z datami. Pierwszy koncert za dwa tygodnie. Proszę przyjść wcześniej, by spokojnie znaleźć miejsce.

Karnet jest ładny: na okładce zdjęcie sceny, w środku sprecyzowane programy. Anna wkłada go ostrożnie do torebki, między dowód i zeszyt z przepisami, który zawsze nosi.

Przed wyjściem siada na ławce przy wejściu. Nogi lekko drżą, popija wodę. Obok dwóch nastolatków kłóci się o nową muzykę, której ona nie zna. Przysłuchuje się, jakby to był inny język.

No i stało się myśli. Kupiłam. Teraz nie można się wycofać.

Dwa tygodnie mijają na codziennych sprawach. Wnuki chorują, Anna warzy kompoty, sprawdza temperaturę. Syn przynosi zakupy, odbiera pojemniki. Kilka razy prawie wspomina o karnecie, ale ostatecznie zmienia temat.

W dzień koncertu budzi się wcześnie jak przed ważnym egzaminem. Zawczasu przygotowuje kolację, telefonuje do Szymona.

Dziś wieczorem mnie nie będzie, jakby co, dzwoń wcześniej.

A dokąd ty, mamo? zaskoczony syn.

Waha się. Nie chce kłamać, boi się też prawdy.

Do Domu Kultury, na koncert.

Słychać pauzę.

Na koncert? Po co ci to? Tam przecież młodzi, tłum, hałas.

To nie dyskoteka, odpowiada opanowanie. To wieczór romansów.

Kto cię tam namówił?

Nikt, mówi dobitnie. Sama kupiłam karnet.

Cisza się przedłuża.

Mamo… Naprawdę? Wiesz, jak u nas teraz finansowo. Mogłaś te pieniądze…

Wiem, przerywa. Ale to moje pieniądze.

Brzmi to stanowczo, nawet dla niej samej.

Dobrze, twoje poddaje się syn. Byś tylko potem nie żałowała. Zadzwoń, jak wrócisz. I nie przezięb się!

Zadzwonię.

Już po rozmowie długo patrzy na karnet. Ręce się trzęsą jakby zrobiła coś śmiałego, prawie niewłaściwego. Ale odwrotu nie ma.

Wieczorem ubiera się starannie: ciemnoniebieska sukienka z kołnierzykiem, rajstopy bez oczek, buty na niskim obcasie. Dłużej niż zwykle czesze włosy.

Gdy wychodzi, już ciemno. Sklepy oświetlone, na przystanku gwar. Anna przyciska torebkę z karnetem, dowodem, chusteczką i lekami.

W autobusie tłoczno, ktoś depcze jej stopę, przeprasza. Odlicza przystanki. Wysiada, przepycha się do wyjścia.

Przy Domu Kultury tłum w każdym wieku: starsze pary, młode kobiety, chłopcy w dżinsach. Anna czuje, jak odpuszcza napięcie. Nie jest najstarsza.

W szatni oddaje płaszcz, dostaje numerek, przez chwilę nie wie, gdzie iść. Kieruje się za strzałką Sala. W półmroku świecą niewielkie lampki nad rzędami. Przy wejściu bileterka sprawdza karnet.

Szósty rząd, miejsce dziewięć pokazuje na kartce. Tamtędy.

Anna idzie powoli, przeprasza, gdy ktoś musi wstać. W końcu odnajduje swoje miejsce, siada, kładzie torebkę na kolanach. Serce bije już nie ze strachu, a z podekscytowania.

Ludzie obok rozmawiają, przeglądają program. Ona także rozkłada swój, przesuwając palcem po tytułach. Nazwiska jej mało mówią, ale na dole widzi kompozytora, którego utwory kiedyś słuchała w radiu.

Światła gasną stopniowo. Na scenę wychodzi prowadząca, mówi kilka ciepłych słów. Anna słyszy, ale sens gdzieś umyka ważniejsze, że tu jest, a nie w domu przy kuchni.

Z pierwszymi nutami po plecach przebiega jej dreszcz. Głos śpiewaczki głęboki, lekko zachrypnięty. Słowa o miłości, rozstaniu i tęsknocie wydają się nagle bardzo bliskie. Przypomina sobie, jak kiedyś w innym mieście, innym życiu, siedziała w podobnej sali obok kogoś, kto już od dawna nie żyje.

Szczypie w oczy, nie płacze jednak. Po prostu słucha, ściskając brzeg torebki. W pewnym momencie czuje ulgę, wdech nabiera głębi. Muzyka wypełnia przestrzeń i jej własne życie nagle przestaje być tylko zlepkiem oszczędnych obowiązków.

Po przerwie nogi sztywnieją, plecy bolą. Wychodzi do foyer, by się rozprostować. Ludzie rozmawiają o koncertach, piją herbatę z plastikowych kubków, zajadają ciastka. Ona kupuje sobie małą czekoladkę, choć zwykle na takie rzeczy żal jej pieniędzy.

Dobre mówi cicho, odłamując kostkę.

Obok stoi kobieta w jasnym żakiecie, podobnego wieku.

Dobry koncert, prawda? zagaduje.

Tak, dawno nie byłam na czymś takim, kiwa Anna.

Ja też. Zawsze dzieci, działka… Ale pomyślałam sobie: kiedy, jak nie teraz?

Rozmawiają chwile o programie i wykonawcach. Potem dzwonek, wracają na miejsca.

Druga część mija szybciej. Anna nie myśli już o pieniądzach ani o tym, ile kosztuje każdy numer. Po prostu jest, z innymi. Na koniec burza oklasków. Klaskała, aż rozbolały ją dłonie.

Na zewnątrz rześkie powietrze. Idzie do przystanku z lekkim zmęczeniem w nogach, ale i z dziwnym ciepłem w środku. Bez euforii, raczej z poczuciem, że zrobiła dla siebie coś ważnego, choćby małego.

W domu dzwoni do Szymona.

Już jestem, wszystko dobrze.

I jak było? Nie zmarzłaś?

Nie, było… dobrze.

Dłuższa przerwa.

Najważniejsze, że jesteś zadowolona. Tylko zbytnio się nie rozkręcaj, oszczędzamy na remont.

Pamiętam, ale karnet już kupiony. Zostały jeszcze trzy koncerty.

Trzy? No to korzystaj, tylko uważaj na siebie.

Po rozmowie odwiesza płaszcz, ustawia torebkę na miejsce. Nalewa herbatę, siada do stołu. Karnet leży przed nią, lekko zgięty. Przesuwa palcami po okładce, przepisuje daty koncertów do kalendarza na ścianie. Oznacza je kółkiem.

Gdy syn następnego tygodnia znów prosi o pieniądze na szkolną składkę Anna otwiera zeszyt, dłużej patrzy na liczby.

Dam tylko połowę. Reszta potrzebna mi.

Na co? pyta mechanicznie syn.

Patrzy na niego, na jego zmęczoną twarz.

Na siebie, odpowiada spokojnie. Mam też swoje potrzeby.

Chce coś powiedzieć, ale macha tylko ręką.

Dobrze, mamo.

Tego wieczoru Anna wyciąga stary album ze zdjęciami. Na jednym jest ona, młoda, w kremowej sukience, pod wejściem do filharmonii. W ręku program, na twarzy nieśmiały uśmiech.

Patrzy długo na to zdjęcie, próbując znaleźć w nim siebie. Potem chowa album.

Na lodówce, obok magnesu, przyczepia kolejną karteczkę: Następny koncert 15. Niżej dopisuje: Wyjść trochę wcześniej.

Życie znów toczy się jak zwykle. Zupa, pranie, lekarz, wnuki. Syn nadal prosi o pomoc i Anna, na ile może, pomaga. Ale gdzieś w środku rodzi się uczucie, że ma własny czas małe plany, których nie musi nikomu tłumaczyć.

Czasem, przechodząc obok lodówki, dotyka listka z datą i za każdym razem czuje upór: ona jeszcze żyje, nadal ma prawo chcieć.

Pewnego wieczoru, przeglądając gazetę, trafia na ogłoszenie: bezpłatny kurs angielskiego dla seniorów w bibliotece. Trzeba zapisać się wcześniej.

Wyrywa stronę, składa i odkłada do zeszytu z karnetem. Nalewa herbatę, zastanawia się, czy to nie za śmiała decyzja.

Najpierw dokończę swoje koncerty, postanawia. A potem się zobaczy.

Gazetę chowa do zeszytu, ale myśl, że można jeszcze się czegoś uczyć, wydaje się coraz realniejsza. Wieczorem, przed snem, podchodzi do okna, odsuwa firankę. Na dworze latarnie, chłopak słucha muzyki, mały chłopiec kopie piłkę.

Anna stoi przy parapecie, czując, jak w piersi rozlewa się ciche zadowolenie. Życie wokół płynie swoim rytmem, wciąż pełno obowiązków i ograniczeń. Ale pośród tego znalazły się cztery wieczory w sali koncertowej i, być może, kilka nowych słów w obcym języku.

Gasi światło w kuchni, idzie do pokoju i kładzie się, ostrożnie okrywając się kołdrą. Jutro wszystko będzie po staremu: sklepy, telefony, gotowanie. Ale w kalendarzu już się pojawiło małe kółko i to zmienia coś ważnego, nawet jeśli nikt poza nią tego nie widzi.