Schowek pełen wspomnień i dźwięków: Jak odnaleźć w sobie dawno zapomnianą skrzypaczkę, wracając po l…

Schowek i gamy

Sięgnąłem do schowka nie po wspomnienia, lecz po słoik kiszonych ogórków do sałatki. Na najwyższej półce, za pudełkiem z lampkami świątecznymi, wystawał róg pokrowca, który dawno już nie powinien był znaleźć się w moim mieszkaniu. Materiał pociemniał, zamek błyskawiczny się zacinał. Pociągnąłem, a z głębi wysunęło się długie, wąskie ciało futerału jak wyciągnięty cień.

Postawiłem słoik na taborecie przy drzwiach, żeby nie zapomnieć, i przykucnąłem tuż obok, jakby w tej pozycji łatwiej było nic nie postanawiać. Zamek poddał się za trzecim razem. W środku leżały skrzypce. Lakierz w kilku miejscach stracił blask, struny zwisały luźno, smyczek wyglądał jak stary miotła. Ale kształt wciąż był ten sam, a w środku serca coś wtedy kliknęło jak przełącznik.

Przypomniałem sobie, jak w dziewiątej klasie nosiłem ten futerał przez cały Żoliborz, wstydząc się, że wyglądam śmiesznie. Potem był technikum, praca, ślub, a pewnego dnia po prostu przestałem chodzić do szkoły muzycznej, bo trzeba było zdążyć do innego życia. Skrzypce oddałem na przechowanie rodzicom, później przeprowadziły się ze mną razem z innymi rzeczami, i tak teraz leżały tutaj, w schowku, pośród siatek i pudeł. Nie obrażone, tylko zapomniane.

Ostrożnie podniosłem instrument, jakby mógł się rozpaść w rękach. Drewno było ciepłe od mojej dłoni, chociaż w schowku panował chłód. Palce same znalazły gryf, a nagle zrobiło się niezręcznie: ręka nie pamiętała, jak trzymać, jakby to była cudza rzecz, z którą nie miałem prawa obcować.

Woda w kuchni już wrzała. Wstałem, zamknąłem schowek, lecz futerału nie schowałem z powrotem. Zostawiłem go w przedpokoju, oparty o ścianę, i poszedłem wyłączyć gaz. Sałatkę dało się zrobić i bez ogórków. Złapałem się na tym, że już szukam wymówki.

Wieczorem, gdy naczynia były już umyte, a na stole została tylko talerzyk z okruszkami chleba, przeniosłem futerał do pokoju. Żona siedziała przy telewizorze, przełączała kanały bez zainteresowania. Podniosła wzrok.

Coś znalazłeś?

Skrzypce odpowiedziałem, samemu dziwiąc się spokojowi własnego głosu.

O. Jeszcze działają? uśmiechnęła się, ale to była domowa, zwykła ironia, bez złośliwości.

Zobaczymy.

Otworzyłem futerał na kanapie, podłożywszy pod niego stary ręcznik, żeby nie porysować tapicerki. Wyjąłem skrzypce, smyczek, małe pudełko z kalafonią. Kalafonia popękana jak lód na stawach. Przeciągnąłem po niej smyczkiem, włoski ledwie dotknęły powierzchni.

Strojenie okazało się osobnym upokorzeniem. Kołki stawiały opór, struny skrzypiały, jedna od razu pękła i uderzyła w palec. Zakląłem cicho, żeby sąsiedzi nie słyszeli. Żona parsknęła śmiechem.

Może oddaj do lutnika? zaproponowała.

Może przyznałem, ale w środku narastała złość: nie na nią, lecz na siebie, że nie umiem nawet nastroić.

Otworzyłem na telefonie aplikację ze stroikiem, położyłem na ławie. Ekran pokazywał literki, strzałka skakała. Kręciłem kołek, słuchałem, jak dźwięk raz odpływa, raz za bardzo rośnie. Ramię bolało, palce zmęczone od nienawykłych ruchów.

Kiedy struny wreszcie zabrzmiały mniej więcej równo, przyłożyłem skrzypce do brody. Podbródek był lodowaty, a skóra na szyi jakby się pocieniła. Próbowałem ustawić się prosto, jak uczyli ale kręgosłup nie chciał współpracować. Sam się z siebie zaśmiałem.

Co, koncert? spytała żona, nie odrywając się od ekranu.

Dla ciebie. Trzymaj się.

Pierwszy dźwięk był taki, że aż podskoczyłem: nie nuta, tylko skarga. Smyczek drżał, ręka nie trzymała linii. Przerwałem, odetchnąłem, próbowałem jeszcze raz. Trochę lepiej, ale nadal było wstyd.

Wstyd dorosły, inny niż ten z młodości, gdy zdawało się, że cały świat patrzy. Tym razem patrzyły tylko ściany, żona i moje własne, nieposłuszne dłonie.

Zagrałem otwarte struny, jak kiedyś w dzieciństwie, powoli, licząc w myślach. Potem spróbowałem gamę D-dur, palce lewej ręki plątały się. Nie pamiętałem, gdzie powinien być drugi, gdzie trzeci. Były grubsze niż dawniej, poduszki nie trafiały. Na końcach nie było już znanej mi bólu, tylko głębokie uczucie, że skóra za miękka.

Nic nie szkodzi powiedziała żona niespodziewanie. Nie od razu wszystko wychodzi.

Kiwnąłem głową, nie wiedząc, komu to właściwie jej, sobie, skrzypcom?

Następnego dnia poszedłem do lutnika przy metrze. Nie było w tym romantyzmu: szklane drzwi, lada, na ścianach gitary i skrzypce, pachniało lakierem i kurzem. Lutnik, młody chłopak z kolczykiem, wziął instrument pewnie, jakby to narzędzie pracy, nie drewno.

Struny na pewno do wymiany powiedział. Kołki nasmarować, podstawek poprawić. Smyczek do przeciągnięcia, ale to już drożej.

Usłyszałem drożej i automatycznie zacząłem kalkulować: czynsz, leki, prezent dla wnuczki na urodziny. Omal nie powiedziałem trudno, nie trzeba, ale zamiast tego zapytałem:

A jeśli na razie tylko struny i podstawek?

Da radę. Będzie grać.

Zostawiłem skrzypce, dostałem kwit, schowałem do portfela. Gdy wyszedłem na ulicę, poczułem się jakby oddał w naprawę nie rzecz, lecz część siebie taką, którą mają mi zwrócić w lepszym stanie.

W domu wygooglowałem lekcje skrzypiec dla dorosłych. Rozbawiło mnie to sformułowanie. Dla dorosłych. Jakby trzeba tłumaczyć ostrożniej, łagodniej.

Znalazłem kilka ogłoszeń; jedne obiecywały efekt po miesiącu, inne zachwalały indywidualne podejście. Zamknąłem karty, bo od samych słów robiło się nerwowo. Po chwili jednak wróciłem i napisałem krótką wiadomość do nauczycielki z sąsiedniej dzielnicy: Dzień dobry. Mam 52 lata. Chciałbym odświeżyć umiejętności. Czy to możliwe?

Od razu po wysłaniu poczułem żal. Miałem ochotę skasować, jakby to było przyznanie się do bezradności, ale wiadomość już poszła.

Wieczorem wpadł syn. wszedł do kuchni, pocałował mnie w policzek, spytał o pracę. Włączyłem czajnik, wyjąłem herbatniki. Syn zauważył futerał w kącie.

To skrzypce? spytał ze szczerym zdumieniem.

Tak. Znalazłem. Myślę… żeby spróbować.

Tata, poważnie? uśmiechnął się, ale nie ironicznie, raczej zaskoczony. Przecież… dawno nie grałeś.

Właśnie dlatego odpowiedziałem.

Syn usiadł, bawiąc się herbatnikiem.

Po co ci to? Przecież i tak jesteś zmęczony.

Zaczęła mnie świerzbić typowa ochrona: wyjaśnić, usprawiedliwić, dowieść, że mam prawo. Ale każde tłumaczenie brzmiało nieporadnie.

Nie wiem powiedziałem uczciwie. Po prostu chcę.

Syn spojrzał na mnie jakby pierwszy raz widział nie ojca, który zawsze zarządza, ale człowieka, który czegoś chce dla siebie.

No… okej powiedział. Tylko nie przesadź. Szkoda sąsiadów.

Roześmiałem się.

Sąsiedzi wytrzymają. Będę grać za dnia.

Gdy syn wyszedł, poczułem ulgę. Nie dlatego, że pozwolił, lecz dlatego, że nie musiałem się tłumaczyć.

Po dwóch dniach odebrałem skrzypce z pracowni. Struny błyszczały, podstawek równo stał. Lutnik pokazał, jak naciągać, jak przechowywać.

Tylko nie stawiać przy kaloryferze uprzedził. Trzymać w futerale.

Kiwnąłem głową jak uczeń. W domu ustawiłem futerał na krześle, otworzyłem i długo patrzyłem na instrument, bojąc się, że coś zepsuję.

Wybrałem najprostsze ćwiczenie: długie smyczki na pustych strunach. Kiedyś to była kara. Teraz ratunek. Żadnej melodii, żadnej oceny. Tylko dźwięk i próba, by był równy.

Po dziesięciu minutach rozbolało mnie ramię. Po piętnastu szyja. Przerwałem, schowałem skrzypce do futerału, zamknąłem zamek. W środku rosła złość: na ciało, na wiek, na to, że wszystko idzie trudniej.

Poszedłem do kuchni, nalałem wody, usiadłem za oknem. Na placu zabaw nastolatki jeździły na hulajnogach i głośno się śmiały. Zazdrościłem im nie młodości, lecz bezwstydu. Upadali, potem wstawali, jechali dalej, nikomu nie przyszło do głowy, że za późno się uczyć, jak trzymać równowagę.

Wróciłem do pokoju i znów otworzyłem futerał. Już nie z przymusu, tylko z przekory nie chciałem kończyć dnia na złości.

Wieczorem przyszła odpowiedź od nauczycielki: Witam. Oczywiście, że można. Proszę przyjść, zaczniemy od podstaw i prostych ćwiczeń. Wiek nie przeszkadza, tylko cierpliwość potrzebna. Przeczytałem dwa razy. Uczciwość w słowie cierpliwość uspokoiła mnie.

Na pierwszą lekcję jechałem z futerałem pod pachą, jakby to była rzecz krucha i cenna. W metrze ludzie patrzyli, niektórzy się uśmiechali. Pozwalałem im patrzeć. Niech widzą.

Nauczycielka okazała się niską, czterdziestoletnią kobietą z krótkimi włosami i życzliwym spojrzeniem. W pokoju pianino, na półce nuty, na krześle dziecięce skrzypce.

Proszę, zobaczmy powiedziała, prosząc bym wziął instrument.

Wziąłem od razu było widać, że źle trzymam. Ramię nadmiernie spięte, broda przykurczona, lewa dłoń drewniana.

Spokojnie powiedziała. Dawno nie grał pan. Najpierw po prostu postójmy. Niech pan poczuje, że skrzypce nie są wrogiem.

Zrobiło mi się śmiesznie i trochę głupio: żeby jako dorosły stać i uczyć się trzymać skrzypce. Ale poczułem też ulgę. Nie trzeba było być dobrym wystarczyło być obecnym.

Po lekcji trzęsły mi się ręce jak po rozgrzewce. Nauczycielka dała mi rozpiskę: co dzień dziesięć minut pustych strun, potem gama, nie więcej. Lepiej mniej, ale regularnie powiedziała.

W domu żona spytała:

I jak?

Ciężko odparłem. Ale dobrze.

Jesteś zadowolony?

Zastanowiłem się. Zadowolony to nie to. Czułem niepokój, śmieszność, wstyd, a jednocześnie jakoś jaśniej.

Tak odpowiedziałem. Jakby znów robię coś rękami, nie tylko pracuję i gotuję.

Po tygodniu spróbowałem zagrać krótki fragment melodii, którą pamiętałem z dzieciństwa. Nuty znalazłem w internecie, wydrukowałem w pracy, schowałem w teczce, żeby nie pytać kolegów. W domu ustawiłem kartkę na prowizorycznym pulpicie z książki i pudełka.

Dźwięk był nierówny, smyczek zahaczał o sąsiednią strunę, palce chybiały. Przerywałem, zaczynałem od nowa. Któregoś razu żona zajrzała do pokoju.

Całkiem… ładnie powiedziała nieśmiało, jakby bała się spłoszyć.

Nie ściemniaj rzuciłem.

Nie ściemniam. Po prostu rozpoznaję.

Uśmiechnąłem się. Rozpoznaję to, w tym kontekście, prawie komplement.

W weekend przyszła wnuczka. Lat sześć, od razu zauważyła futerał.

Dziadku, co to?

Skrzypce.

Umiesz grać?

Chciałem powiedzieć: Kiedyś. Ale wnuczka nie rozumiała kiedyś. Dla niej ważne jest to, co teraz.

Uczę się odpowiedziałem.

Usiadła na kanapie z rączkami na kolanach, jak na akademii.

Zagraj.

Poczułem, jak się spinam. Grać przy dziecku było trudniej, niż przy dorosłym. Dziecko słyszy szczerze.

No dobrze zgodziłem się, chwytając skrzypce.

Zagrałem melodię, którą męczyłem cały tydzień. W trzecim takcie smyczek się omsknął, dźwięk pisnął. Wnuczka nie skrzywiła się. Nachyliła głowę.

A czemu tak piszczy?

Bo dziadek krzywo prowadzi smyczek zaśmiałem się.

Ona też się roześmiała.

Jeszcze raz poprosiła.

Zagrałem znów. Nie było lepiej, ale nie przerwałem ze wstydu. Dotrwałem do końca.

Wieczorem, już po wszystkich codziennych sprawach, zostałem sam w pokoju. Na stole leżały wydrukowane nuty, obok ołówek do zaznaczania trudniejszych miejsc. Skrzypce w futerale, futerał zamknięty, ale nie schowany do schowka. Stał przy ścianie jak przypomnienie, że to część mojego dnia.

Ustawiłem czas na telefonie na dziesięć minut. Nie żebym się zmuszał raczej by nie stracić chęci. Otworzyłem futerał, wyjąłem skrzypce, sprawdziłem kalafonię, naciągnąłem smyczek. Podniosłem instrument do brody, odetchnąłem.

Dźwięk był łagodniejszy niż rano. Potem znów się omsknął. Nie kląłem. Poprawiłem ułożenie ręki i dalej prowadziłem długie smyczki, słuchając, jak nuta trzyma się i drży.

Gdy timer zadzwonił, nie odłożyłem od razu instrumentu. Dokończyłem smyczek, ostrożnie schowałem skrzypce i zamknąłem futerał. Postawiłem futerał znów przy ścianie, nie w schowku.

Wiedziałem, że jutro będzie tak samo: trochę wstydu, trochę zmęczenia, kilka czystych sekund, dla których warto otworzyć futerał. I to wystarczało, by iść dalej.

Nauczyłem się, że nigdy nie jest się za starym, żeby zacząć od nowa zwłaszcza dla samego siebie.