Niemiecki pianista nazwał polski folklor „hałasem bez techniki”… aż młoda dziewczyna z Mazowsza wzruszyła go do łez… Teatr Wielki w Warszawie lśnił w blasku reflektorów podczas inauguracyjnej nocy Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Klasycznej, gromadząc wybitnych muzyków z całego świata. Wśród eleganckiej publiczności słychać było rozmowy w wielu językach, wyczekiwanie rosło. Scenę zdominowała europejska klasyka: Bach, Mozart, Beethoven. Klaus Friedrich Simmermann, uznany niemiecki pianista, właśnie zakończył perfekcyjną interpretację koncertu Mozarta i zebrał burzę oklasków. Gdy schodził ze sceny z poczuciem triumfu i pewności siebie, w ostatnim rzędzie niemal niezauważona siedziała Zosia Wysocka, młoda 25-letnia Mazowianka w tradycyjnym białym stroju ludowym z kolorowymi haftami. W jej dłoniach spoczywało coś, co wydawało się zupełnie niepasujące do tej świątyni muzyki klasycznej — małe, swojskie skrzypce zwane mazanką. Organizatorzy festiwalu postanowili, na koniec wydarzenia, oddać hołd rodzimej kulturze, umieszczając kilkuminutowy występ w repertuarze — polskiego mazurka z okolic Łowicza. Zosia, wychowana w sercu Mazowsza, w miasteczku nad Wisłą, od dziecka grała folkowe melodie, poznając je od dziadka, szanowanego wiejskiego muzyka. Gdy Klaus z pogardą nazwał polski folklor pobrzękiwaniem bez techniki, Zosia postanowiła pokazać, że mazurki nie są gorsze od najwspanialszych dzieł klasyki — mają własną technikę, rytm, głębię i prawdziwą duszę. Jej występ, pełen improwizacji i serca, sprawił, że w warszawskiej sali zapadła cisza, a po chwili łzy wzruszenia popłynęły nie tylko z oczu publiczności, ale i samego Simmermanna. Oto wieczór, w którym duma europejskiej klasyki spotkała się z polską duszą, a muzyka ludowa pokazała światu swoją niewyobrażalną moc.

Gdański Teatr Wielki lśnił pod blaskiem wieczornych świateł. Trwała inauguracja Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Klasycznej, imprezy, która ściągała muzyków z całego świata ci elegancko ubrani, szepczący w różnych językach, wypełniali salę oczekiwaniem. Scena była przygotowana wyłącznie pod muzykę europejską: Bach, Mozart, Beethoven. Klaus Friedrich Simmerman, słynny niemiecki pianista lat sześćdziesięciu, właśnie skończył swoją mistrzowską interpretację Koncertu fortepianowego nr 21 Mozarta.

Owacje wypełniły teatr po brzegi. Klaus, w idealnie skrojonym czarnym garniturze, z siwymi włosami zaczesanymi do tyłu, kłaniał się z miną zwycięzcy, który podbił największe sceny: Wiedeń, Berlin, Carnage Hall. Jednak w ostatnim rzędzie, gdzie światła ledwo docierały, siedziała Jadwiga Sikorska, dwudziestopięcioletnia gdańszczanka. Miała na sobie tradycyjny biały strój kaszubski z kolorowymi haftami, a w dłoniach trzymała przedmiot, który wyglądał jak relikt z innej epoki.

Akordeon guzikowy, dusza pomorskiej muzyki. Nikt nie spodziewał się, że ten wieczór wywróci świat muzyki do góry nogami. Jadwiga była zaproszona przez lokalnych organizatorów festiwalu, chcących wrzucić pięć minut folkloru na koniec trzech godzin klasyki gest bardziej polityczny niż artystyczny. Miało to pokazać, że i Polska coś tam w kulturze ma, choćby jako „dodatek deserowy” do solidnej porcji Mozarta.

Jadwiga dorastała w Kartuzach, gdzie muzyka kaszubska była codziennym życiem, sposobem oddychania, świętowania i żałoby. Jej dziadek, pan Alfons, był lokalnym mistrzem akordeonu. Nauczył Jadwigę wszystkiego, odkąd siedziała na jego kolanach. Akordeon nie gra się palcami, kochanie mawiał tylko sercem. Każdy dźwięk to opowieść: o naszych ludziach, o ziemi, o przodkach z Niemiec, z Kaszub, i tych, co zawsze byli tu. Dziadek odszedł pół roku temu, przekazując wnuczce swój ukochany instrument, z którym przeżył wszystko, od chrztów po pogrzeby. Zanieś ją w świat, Jadziunia. Pokaż, że nasza muzyka wcale nie jest gorsza rzekł w ostatnich słowach. Jadwiga zerkała na Simmermana, który raz za razem salutował publiczności.

Niemiecki pianista był muzyczną legendą. Studiował w Lipsku, grał z najważniejszymi orkiestrami, wydał ponad 30 albumów. Jego dłonie uznawano za skarb narodowy Niemiec. Gdy zszedł ze sceny, przechodząc obok garderoby, gdzie Jadwiga czekała na swoją kolej, usłyszała rozmowę z dyrektorem festiwalu, panem Karpińskim, który bardzo chciał być miły dla europejskiego maestro. A po mnie folklor? spytał Klaus z wyraźnym brakiem entuzjazmu.

Tak, mistrzu, tylko jeden numer kaszubski, podkreślam odpowiedział dyrektor, prawie przepraszając. Klaus spojrzał na Jadwigę, skanując ją chłodnym, błękitnym spojrzeniem: trochę ciekawości, sporo pogardy. Kaszubska muzyka, hmm? Słyszałem o tym. Folklor, hałas bez techniki, prawda? Proste dźwięki, zero harmonii, żadnej konstrukcji. To nie jest muzyka. Jadwidze krew się zagotowała, ścisnęła akordeon dziadka mocniej. Dyrektor uśmiechnął się nerwowo. Klaus mówił dalej, tym razem do niej: Bez urazy, panno. Folklor jest malowniczy, rozrywka dla ludu, ale nie porównujmy do muzyki klasycznej, wymagającej lat formalnej nauki, teorii, techniki podsumował Klaus, podnosząc dłoń z wyższością.

Z całym szacunkiem, maestro przerwała Jadwiga, głos drżał jej z oburzenia Kaszubska muzyka ma ponad 300 lat, łączy wpływy niemieckie, polskie i lokalne. Ma strukturę, ma złożoność! Klaus elegancko ją zbył. Droga pani, 40 lat studiowałem muzykę w najlepszych konserwatoriach Europy. Wiem, czym jest muzyka poważna i czym rozrywka ludowa. Obie są cenne, ale technicznie to są inne ligi.

Odszedł, rzucając jeszcze: Powodzenia z występem pewny, że lud doceni, bo swoje wiadomo swoje. Jadwiga zamarła, a łzy goryczy napłynęły jej do oczu. Dyrektor szepnął łagodnie: Nie przejmuj się, wiesz jacy są ci Niemcy myślą, że wynaleźli muzykę. Ale to jej nie pomagało.

Wspomnienia dziadka wróciły ze zdwojoną siłą. Zamknęła się w skromnej garderobie, zupełnie innej niż luksusowy pokój pewnie dedykowany Klausowi. Usiadła na rozklekotanym krześle, wtulając się w akordeon. W głowie powtarzały się słowa pianisty: hałas bez techniki. Tak definiował muzykę, która była sercem jej rodziny od pokoleń, kulturę podtrzymującą życie całego regionu. Przymknęła oczy i wróciła do dzieciństwa, gdy w Kartuzach dziadek Alfons z kolegami grali do świtu, a wszyscy spontanicznie tańczyli na deskach, improwizując teksty pełne humoru i mądrości.

Kaszubskie nuty to nie tylko muzyka, Jadwinia mawiał dziadek to nasz język z Bogiem i ziemią. Każdy dźwięk to modlitwa, każdy rytm to puls naszych ludzi. Jadwiga otworzyła oczy. Nie pozwoli, by europejski dyplom podważył jej dziedzictwo. Dziadek uczył: muzyka nie liczy się nutami czy dyplomami, tylko tym, czy porusza duszę, opowiada historie i łączy ludzi. Zapukała do niej Maria, organizatorka, matka dwóch chłopaków, zawsze rozśpiewana. Jadwinia, 10 minut! Gotowa? Jadwiga wytarła łzy, poprawiła strój. Gotowa. Maria, zerkając na akordeon, powiedziała: Słyszałam, co mówił Niemiec przepraszam cię. Jadwiga stanowczo odpowiedziała: Pokażę mu, co znaczy kaszubski nut! Jeśli nie zrozumie, jego strata.

Konferansjer wszedł na scenę z wyćwiczoną miną. Szanowni Państwo, dla podsumowania tej wieczornej uczty muzyki klasycznej czeka nas krótki, lecz wyjątkowy akcent dawka kaszubskiej tradycji. Przywitajmy Jadwigę Sikorską, która wykona kaszubskie nuty. Oklaski były grzeczne, choć zdecydowanie mniej entuzjastyczne niż te dla Simmermana. Jadwiga wyczuwała dystans; dla tego szykownego grona była jak ciasteczko przy kawie folklorowe popołudnie, a nie danie główne.

Weszła na scenę, tradycyjne trzewiki stukając o podłogę. Gdy dla Simmermana sala pękała w szwach, teraz połowa foteli opustoszała; ci bardziej wytrwali sprawdzali telefonu, czekając aż ta prezentacja kulturalna minie. Klaus pozostawał z przodu, z wyrazem uprzejmego niezainteresowania. Obok siedzieli inni muzycy: francuska wiolonczelistka, włoski skrzypek i austriacka sopranistka, wszyscy wpatrzeni w sufit.

Jadwiga usiadła na środku sceny, co w Gdańsku uznawano za ekstrawagancję tu zwykle królowały fortepiany, nie skromny akordeon. Wyglądał prawie żałośnie przy majestatycznym Steinwayu. Kilku widzów parsknęło: dziewczyna z guzikowym. To już? Gdzie reszta oprawy? Jadwiga poprawiła instrument na kolanach. Ręce drżały. Czuła na sobie wzrok wręcz eksperyment, nie artysta. Wzięła głęboki oddech. Pomyślała o dziadku i o pokoleniach kaszubskich muzykantów, o tych co przynieśli tu swing z Niemiec, polską melodię, lokalny smak i zaczęła grać.

Pierwsze dźwięki były niepewne, ciche. Ale nagle instrument zaczął wypełniać teatr czymś zupełnie nowym. Nie był to wykalkulowany dźwięk fortepianu raczej coś surowego, żywego. Klaus lekko zmarszczył brwi technicznie uznał, że dziewczyna umie coś tam, ale prostoty się nie wyzbędzie. Ale po chwili coś się zmieniło. Jadwiga zamknęła oczy, muzyka porwała ją w wir. Palce nabrały szybkości, energii, pasji. Zaczął się typowy kaszubski rytm: coś z Niemiec, coś z polskiej metryki, ale smak całkowicie swojski.

I zaczęła śpiewać. Głos mocny, czysty Przez Gdańsk idę, duszę niosę, choć życie raz zawróciło, wracam pieśnią do domu. Sopranistka oderwała wzrok od smartfona. W tej melodii było coś prawdziwego emocja nie z podręcznika, lecz z życia. Jadwiga grała i śpiewała, pozwalając muzyce opowiadać historię: mix kultur, niewoli i wolności, bólu i zabawy, śmierci i życia. Jej palce leciały po guzikach w sposób, który choć odmienny od akademickiego był niepodważalny. Skomplikowane polirytmy, nie jak fuga Bacha, lecz kaszubskie frazy wymagające instynktu i pamięci pokoleń.

Klaus nachylił się do przodu, nieświadomie już nie oceniał, tylko słuchał. Jadwiga otworzyła oczy, patrząc w publiczność. Palce tańczyły, wzrok był wyzwanie dla każdego sceptyka. Zaczęła improwizować, tak jak czynią to kaszubscy muzycy. Pan z Niemiec mówi, że to tylko hałas, ale mój akordeon niesie to, czego u jego fortepianu brakło. Kilku widzów poruszyło się niespokojnie, francuska wiolonczelistka przygryzła wargi z uśmiechem. To robiło się ciekawe.

Moja muzyka nie jest zapisana w nutach ani papierach ciągnęła Jadwiga. Jest zapisana w sercach moich babć i dziadków. Klaus poczuł dziwny ścisk w piersi improwizowała, a to wymagało talentu i odwagi. Kiedy ostatnio on improwizował bez nutek przed sobą? Tempo przyspieszyło, Jadwiga zagrała pod nogę, wzór polskiego tańca z kaszubskim twistem, radość i melancholia splatały się w jedno.

Moje ręce są szorstkie jak ziemia Kaszub, nie mają dyplomów, ale wiedzą czym jest prawdziwa muzyka! Maria, stojąc za kulisami, płakała ze wzruszenia. Znała historię Jadwigi, jej walkę o szacunek i muzyczny głos. Skrzypek włoski pochłonięty, rozumiał już więcej niż sam się spodziewał. Autentyczność biła na głowę wszelką technikę. Jadwiga zaczęła grać kaszubski wariant Welewetki, z wolniejszym tempem, pełnym głębi wersja nie dla turystów, lecz dla tych z korzeniami, z duszą regionu.

Żeby słuchać mojej muzyki, trzeba serce otworzyć. Im dalej grała, tym wyraźniej muzyka odpowiadała Klausowi jej improwizacje były wręcz muzycznym odpowiednikiem riposty! W Niemcu narastała złość, ale i coś nowego przebudzenie dawno zakopane pod warstwami dyplomów. Przypomniał sobie, jak zaczynał grać przez łzy szczęścia, gdy babcia grała stare, podwórkowe piosenki. Kiedy zgubił tę radość? Kiedy zamienił uczucie na technikę?

Jadwiga grała dalej, zamykała oczy, cały teatr milczał. Wszyscy byli zahipnotyzowani jej muzyką, która była szczera, nie idealna, ale przez to prawdziwa. Ostatni utwór dziadkowy z pogrzebu, Za rzeką już śpiewają, żegnają tych co odeszli, rozkleił wszystkich. Jadwiga płakała z tęsknoty, ale i ze szczęścia czuła obecność dziadka, jakby pomagał jej prowadzić palce. Klaus nie chciał płakać. On laureat! Ale jednak łza poleciała, potem druga; zresztą nie tylko jemu francuska wiolonczelistka nie kryła wzruszenia, sopranistka położyła dłoń na sercu, a włoski skrzypek wycierał okulary.

Cały teatr patrzył jak Jadwiga wprowadzała wszystkich w trans. Jej głos łamał się miejscami, było trochę niedoskonałości, ale te sprawiały, że muzyka była jeszcze mocniejsza. Publiczność patrzyła bez słowa nikt nie sprawdzał już smartfona, nikt nie rozmawiał. Na chwilę wszyscy byli na Kaszubach. Jadwiga przerwała muzykę: Mój dziadek nie umiał czytać nut. Nigdy nie był w konserwatorium. Całe życie pracował, miał spracowane ręce. Klaus podniósł głowę tym razem łzy płynęły mu po policzkach bez wstydu.

Ale ten człowiek ciągnęła Jadwiga wiedział o muzyce więcej niż niejeden absolwent Akademii. Bo rozumiał, że muzyka jest tu dotknęła serca i tu głowy i tu rozłożyła ręce do publiczności. I znów zaśpiewała: Nie proszę o zgodę, by mój śpiew miał wartość. Pragnę wszystkim przypomnieć, że jesteśmy braćmi w tym popękanym świecie, szukając drogi do domu.

To nie były tradycyjne słowa, lecz improwizacja; Jadwiga była głosem pokoleń wykluczonych muzykantów, których lekceważono, bo nieczytelna nutka. Klaus przestał analizować, wreszcie zaczął czuć. Kulminacja zagrała Kaszëbsczé nótë w wersji tak kunsztownej, że każda akademia zaniemówiłaby z zachwytu. Potem wstała, zaczęła stepować, podkreślając rytm nogami nie był to hałas, lecz złożona perkusja. To była rozmowa ciała z duszą.

Wëjôj zã mnã, rãka do rãka śpiewała zapraszając nie tylko do tańca, lecz do wspólnoty. W tym momencie Klaus… pękł! Wszystkie jego mury, dogmaty i uprzedzenia poszły w rozsypkę. Siedział z twarzą schowaną w dłoniach, szlochał. Sopranistka objęła go na pocieszenie. Wszyscy płakali nie ze smutku, lecz z olśnienia.

Jadwiga zakończyła utwór potężnym dźwiękiem i finalnym stepem, który zabrzmiał jak grzmot. Stała wyprostowana, spocona, ze łzami w oczach, przytulając akordeon jak relikwię. Cisza w teatrze trwała kilkanaście sekund, publika była jak w transie nikt się nie ruszał.

I wtedy Klaus Friedrich Simmerman, wciąż zapłakany, powstał z miejsca. Przeszedł przez całą salę, oklaskując z siłą godną całej berlińskiej filharmonii, coraz głośniej, aż inni zaczęli podążać za nim. W końcu wszyscy wstali, na stojąco, oklaskując z szaleńczą intensywnością nikt nie widział takich braw nawet po Mozarcie.

Klaus jednak nie usiadł, lecz wszedł na scenę. Jadwiga wstrzymała oddech. Teraz będzie wyrzut? Zbesztanie? Tymczasem… Klęknął przed nią. Publika oniemiała żywa legenda pianistyki na kolanach przed kaszubską muzykantką w Gdańsku!

Przebacz wydusił łamanym polskim z ciężkim niemieckim akcentem. Byłem głupcem, zaślepionym przez dyplomy i schematy. Przez 40 lat studiowałem, a dziś ty nauczyłaś mnie na nowo, że muzyka nie jest w dyplomach, lecz w sercu. Ty masz więcej muzyki w sercu, niż ja miałem w całym życiu.

Jadwiga nie wiedziała, co powiedzieć łzy lały się jej po policzkach, Klaus wciąż klęczał, nie zważając na kamery i reputację. Twoja muzyka przypomniała mi, czemu zacząłem grać od babki, która łapała nuty na starym pianinku, pełnym błędów, lecz pełnym miłości. Kiedyś zgubiłem uczucie, zamieniłem je w technikę.

Wstał powoli, zwracając się do publiczności, głos mu drżał: Latami oceniałem muzykę przez formalizm notacji. Dziś widzę, że byłem w błędzie, strasznym błędzie.

Jadwiga zebrała się na odwagę: Nigdy nie chciałam obrażać Chciałam tylko, żeby pan rozumiał Klaus przerwał cicho: Nie obraziłaś mnie. Dałaś mi największy dar prawdę. Twoja prostota jest głębsza niż niejedna wielka fuga.

Grałem wszędzie w Wiedniu, Berlinie, Nowym Jorku. Ale nigdy muzyka nie poruszyła mnie tak jak dziś. To mówi jedno: kto tu był mistrzem, a kto uczniem. Maria szlochała za kulisami. Kaszubscy muzycy wśród publiczności wycierali łzy dumy.

Klaus podał rękę Jadwidze. Nauczysz mnie kaszubskich nut? Bardzo bym chciał być uczniem. Jadwiga spojrzała zdziwiona na akordeon, potem na Klausa i publiczność. szept dziadka: Widzisz, zawsze mówiłem, prawdziwa muzyka znajdzie drogę do serca. To byłby zaszczyt, panie maestro odpowiedziała i dodała warunek. Ale nie nazywaj mnie nauczycielką. W kaszubskiej tradycji nie ma mistrzów. Są tylko towarzysze uczący się od siebie wzajemnie.

Klaus roześmiał się przez łzy. Towarzysze muzycznej wędrówki, podoba mi się to. Dyrektor wbiegł na scenę, oszołomiony: Państwo, to historyczna chwila, most między tradycjami i sercami! Chciałby pan zagrać z Jadwigą duet? Publika wybuchła brawami. Klaus spojrzał prawie jak dziecko: Czy można? Muzyka jest jak rzeka, mówi Jadwiga. Wpuszcza każdy strumień. Szybko wstawiono fortepian na scenę.

Klaus siadł, pierwszy raz od lat denerwując się nie miał nut, nie ćwiczył, miał improwizować. Jadwiga dołączyła. Znacie Czerwcową noc? Piosenka nie tylko kaszubska, także polska, ale niezwykle piękna. Klaus pokiwał, znał melodię, ale nigdy nie grał. Proszę, niech pan czuje, nie analizuje.

Jadwiga zagrała cicho na akordeonie, wciągając rytm sentymentalny. Jej śpiew poleciał: Szła dziewczyna przez las, niosła serce do gwiazd Klaus zamknął oczy, poczuł melodię. Palce same znalazły klawisze, dodał subtelne akordy do akordeonu. Nie grał klasyki, tylko czystą muzykę, prostą, ale pełną wyrazu. Powstało coś dziwnego, lecz pięknego pomost dwóch światów.

Jadwiga śpiewała dalej: Nim dzień odejdzie, nim koncert się skończy, serce wróci do domu Publiczność płakała, śmiała się, kaszubscy muzycy byli dumni. Europejscy artyści widzieli lekcję pokory, o której będą opowiadać. Sopranistka szepnęła: Przyjechałam nauczać Polaków muzyki, a to oni nauczyli mnie, czym jest naprawdę bycie muzykiem.

Po utworze zapadła cisza, a potem wybuchły brawa, tym razem surowe, prawdziwe, wiwaty, okrzyki, ludzie ocierali łzy, klaszcząc do bólu. Klaus i Jadwiga się przytulili, w tym objęciu było coś więcej niż dwóch muzyków wieki historii, konflikty i pojednanie.

Dziękuję szepnął Klaus. Dziękuję za to, że nie odpuściłaś. Za odwagę pokazania mi mojej ślepoty. Dziękuję, że przyznał pan się do błędu. To wymaga więcej siły niż największa technika.

Dyrektor ogłosił: Proponuję, by ten moment był początkiem nowej ery festiwalu. Ery, gdzie każda muzyka jest mile widziana i szanowana, wielkość mierzona siłą poruszania serc.

W kolejnych dniach historia tego koncertu obiegła internet. Filmy, jak Klaus klęczy przed Jadwigą, stały się viralowe. Gazety: Niemiecki pianista pokorny przed kaszubską muzyką, Gdańsk zmienia świat klasyki kiedy duma Europy spotkała polską duszę. Klaus odwołał całą dalszą trasę po Europie, został w Gdańsku dwa tygodnie.

Codziennie jeździł do Kartuz, gdzie Jadwiga i inni uczyli go nie tylko techniki, lecz filozofii, istoty wspólnotowego muzykowania bez podziałów: tu muzyka jest udziałem wszystkich. Uczył się improwizacji, stepowania, tańca, kaszubskiego śpiewu i słuchania bez oceniania. W Europie zamknęliśmy muzykę za szkłem, w muzeach, bez życia wyznał Klaus podczas posiłku pod chmurką. U was muzyka płynie jak rzeka, zmienia się, rośnie.

Pan Alfons junior, stróż rodzinnej tradycji, odpowiedział z uśmiechem: Muzyka musi płynąć, mistrzu, bo gdy zamarznie, umiera. Klaus kiwał głową, powoli zrozumiał, że bez duszy technika jest tylko hałasem. Jadwiga podsunęła gorącą kawę: Niech pan nie będzie dla siebie surowy. Piękna technika jest wspaniała trzeba tylko pamiętać, po co ona służy: do wyrażenia serca, nie do popisywania się.

W dwa tygodnie Klaus zmienił nie tylko swój pogląd na muzykę, lecz także życie. Uczył się kaszubskiej melodii, nieporadnie, ale chętnie. Opanował kilka tradycyjnych tekstów i najważniejsze: znów nauczył się słuchać prawdziwego brzmienia świata.

Przed powrotem do Niemiec zwołał konferencję w tym samym teatrze, gdzie zaczęła się rewolucja. Przed kamerami mówił szczerze: Przyjechałem do Polski z pychą. Myślałem, że rozświetlę Polaków blaskiem muzyki europejskiej, ale to ja byłem w ciemności. Długo zakładaliśmy, że nasza muzyka to jedyny wzorzec. Że jeśli nie ma sonaty, nutek, lat studiów to jest niższa, tylko folklor.

Zgasił ten mit, mocnym głosem: Oniemiałem przed siłą kaszubskiej muzyki. Ci, których ignorowałem, mają więcej wartości niż niejeden Brahms czy Beethoven, a ja, żyjąc techniką, byłem studentem. Lucyna, Jadwiga, pan Alfons nigdy nie czytali nut. A ja, z dyplomami, miałem się od nich uczyć.

Co teraz z pańską karierą? pytała reporterka. Zmieniam wszystko, biorę roczny urlop, jadę do Ameryki, Azji, Afryki będę poznawać muzykę, którą zaniedbałem. Kiedy wrócę na scenę, będę bogatszy o prawdziwe doświadczenie i serce. I już nigdy nie pomylę techniki z duszą.

Koniec końców, czasem potrzeba jednej kaszubskiej melodii, by rozbić mur całej europejskiej tradycji i przypomnieć światu, że muzyka zaczyna się od ludzi.