Niemiecki pianista nazwał polską muzykę ludową „hałasem bez techniki”… aż młoda góralka z Zakopanego sprawiła, że płakał ze wzruszenia – niesamowita noc w Teatrze Narodowym w Warszawie, podczas inauguracji Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Klasycznej, gdzie arcydzieło Mozarta ustąpiło miejsca tradycji Podhala, a serce Europy pokłoniło się sile polskiej kultury.

Główna scena Teatru Wielkiego w Warszawie lśniła pod światłem reflektorów. To była inauguracja Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Klasycznej, który co roku przyciągał najbardziej uznanych muzyków z całego świata. Wśród wystrojonej publiczności szumiały rozmowy w wielu językach, wyraźna była atmosfera podniosłego oczekiwania. Na scenie, organizatorzy zaplanowali wieczór poświęcony wyłącznie muzyce europejskiej Bach, Mozart, Beethoven. Po wykonaniu Koncertu fortepianowego nr 21 Mozarta, Andrzej Horst Matuszewski, światowej sławy niemiecki pianista pochodzenia polskiego, elegancki, siwy artysta w wieku 60 lat, przyjął burzę oklasków.

Występ Andrzeja był owacyjnie przyjęty jego czarny garnitur, nienaganny fryz grzebieniem w tył, skłonił się z pewnością człowieka, który podbił największe sceny: Wiedeń, Berlin, Sala Koncertowa Carnegie w Nowym Jorku. Jednak w ostatnim rzędzie, niemal niewidoczna w cieniach, siedziała Zuzanna Dąbrowska, młoda warszawianka, lat 25. Miała na sobie tradycyjny biały strój z kolorowym haftem łowickim, a w dłoniach trzymała coś, co wydawało się całkowicie nie na miejscu w tym sanktuarium muzyki klasycznej.

Była to polska cymbałka mały instrument strunowy, dusza polskiej muzyki ludowej. Nikt nie przeczuwał, że tej nocy zmieni się na zawsze spojrzenie wielu osób na to, czym jest prawdziwa muzyka. Zuzanna została zaproszona przez lokalnych organizatorów festiwalu, by wykonać krótki hołd dla rodzimej tradycji folkowej na zakończenie koncertu. Dla większości była to raczej decyzja polityczna, subtelny gest: pokazać, że Polska też ma kulturę chociażby w skromnym 5-minutowym epilogu po trzech godzinach poważnych utworów.

Zuzanna wychowała się w Zalipiu malowanej wsi, gdzie ludowa muzyka nie była tylko rozrywką, lecz stylem życia i łącznikiem pokoleń. Jej dziadek, Franciszek Dąbrowski, był jednym z najbardziej szanowanych cymbalistów w regionie. Uczył ją gry od dziecka; na kolanach, szorstkimi palcami pokazywał, jak głaskać struny. „Cymbałki gra się nie palcami, dziecko”, mawiał zawsze, „tylko sercem”. Każde szarpnięcie opowiada naszą historię historię ludzi, ziemi, przodków. Franciszek zmarł pół roku temu. Na łożu śmierci przekazał jej swoje cymbałki, te właśnie, które Zuzanna trzymała w drżących dłoniach. „Weź je na świat, córko. Niech poznają naszą muzykę. Nie jest gorsza, jest inna o takim samym znaczeniu.”

Zuzanna obserwowała Andrzeja Matuszewskiego, odbierającego owacje. Gdy schodził ze sceny i podążał w stronę garderób, Zuzanna usłyszała jego rozmowę z dyrektorem festiwalu. „Po mnie będzie folk?”, spytał Matuszewski z wyraźną pogardą. „Tak, panie mistrzu, tylko krótki występ muzyki ludowej z Mazowsza,” odpowiedział niepewnie dyrektor. Andrzej spojrzał na Zuzannę, badając ją surowym wzrokiem. „Polska muzyka ludowa? Słyszałem trochę tego folklorystyczne hałasy bez właściwej techniki, prawda? Prosta gra, żadnej złożonej harmonii czy struktury raczej rozrywka niż muzyka na serio.” Zuzanna poczuła, jak krew ją zalewa. Chwyciła mocniej instrument ten sam, który rozbrzmiewał przez dziesięciolecia na zabawach, weselach, pogrzebach i powracała w myślach do nauk dziadka: muzyka to nie dyplom, to uczucie.

Dyrektor uśmiechnął się nerwowo, nie wiedząc, jak odpowiedzieć. Matuszewski kontynuował z protekcjonalnym uśmiechem, Nie zrozum mnie źle, to z pewnością jest barwne. Folklor ma swoje miejsce, ale nie możemy go porównywać z muzyką klasyczną z jej latami formalnej nauki, zrozumieniem teorii i doskonałą techniką. „Z całym szacunkiem, panie mistrzu,” przerwała Zuzanna, głos jej drżał od gniewu, nie ze strachu. Nasza muzyka ma ponad trzysta lat historii, afrykańskie, europejskie i słowiańskie korzenie. Ma strukturę i złożoność, tylko inną niż wasza. Matuszewski uniósł rękę: Moja droga, spędziłem 40 lat na studiach nad muzyką. Rozróżniam muzykę poważną od rozrywki. Obie mają miejsce, lecz nie są technicznie równorzędne.” Odwrócił się, jeszcze życząc powodzenia z wyraźnym przekonaniem, że publiczność miejscowa i tak się ucieszy.

Zuzanna stanęła jak wryta. Łzy piekły ją w oczach. Dyrektor próbował ją pocieszyć: „Nie przejmuj się. Oni są tacy, wierzą, że wynaleźli muzykę.” Ale słowa nie koiły. Myśli wracały do dziadka i do lekcji, które nie dotyczyły gry, lecz uczucia.

Zamknęła się w skromnej garderobie, zupełnie innej niż ta przeznaczona mistrzowi. Usiadła na starej, rozklekotanej sofie, z cymbałkami przyciśniętymi do serca. Słowa Matuszewskiego dźwięczały w jej głowie: „hałas bez techniki”. Tak właśnie widział on muzykę, która była duszą jej rodziny przez pokolenia.

Zamknęła oczy, wróciły wspomnienia: siedmioletnia Zuzanna na ganku w Zalipiu, dziadek i sąsiedzi grający do świtu, cała wieś tańcząca oberka na deskach, improwizowane przyśpiewki pełne żartów i mądrości. „Muzyka ludowa to nie tylko dźwięk, dziecko”, mówił Franciszek, „to rozmowa z Bogiem, z przodkami, z ziemią”. Cymbałki to serce naszej Polski, każdy rytm to modlitwa, każdy takt to puls serca naszego narodu.

Zuzanna otworzyła oczy. Nie pozwoli, by ktoś z Europy, choćby i z największymi tytułami, poniżał jej dziedzictwo. Dziadek nauczył ją, że muzykę mierzy się nie stopniem skomplikowania nut czy dyplomem na ścianie, lecz zdolnością poruszenia duszy, opowiedzenia historii, scalenia społeczności.

Pukanie do drzwi przerwało jej rozmyślania. To była Maria, organizatorka festiwalu Mazowszanka w średnim wieku. „Zuzanno, za dziesięć minut scena dla Ciebie. Gotowa?” Zuzanna poprawiła haft, wstała. „Tak, jestem gotowa. Maria zawahała się: „Słyszałam, co mówił Matuszewski. Przykro mi…” „Nie szkodzi,” przerwała Zuzanna stanowczym tonem. „Pokażę, czym jest polska muzyka ludowa. Jeśli nie zrozumie to już jego strata, nie nasza.”

Mistrz ceremonii wszedł na scenę: „Szanowni Państwo, na zakończenie tej wspaniałej wieczoru muzyki klasycznej zapraszamy na krótki hołd tradycji muzycznych naszego kraju.” Brawa były, lecz wyraźnie chłodniejsze niż po występie Andrzeja. Gdy Zuzanna wchodziła na scenę, podłoga dudniła pod jej ludowymi butami. Kilka rzędów pustych miejsc świadczyło, że część publiczności już wyszła, inni rozmawiali, przeglądali telefony, czekając aż finał folklorystyczny się skończy.

Andrzej Matuszewski siedział w trzecim rzędzie z innymi międzynarodowymi muzykami: francuską wiolonczelistką, włoskim skrzypkiem, austriacką sopranistką, wszyscy z minami wyrażającymi uprzejme znużenie. Zuzanna usiadła pośrodku sceny, cymbałki wydawały się małe i niepozorne względem majestatycznego fortepianu Steinwaya, który wcześniej dominował. Niektórzy na widowni wymienili spojrzenia: ot, dziewczyna z gitarą. Gdzie orkiestra, gdzie wielka produkcja?

Zuzanna ustawiła instrument na kolanach. Dłonie delikatnie drżały, czuła ciężar niskich oczekiwań, sceptycyzm, uprzedzenia. Wzięła głęboki oddech. Wspomniała dziadka: afrykańskie rytmy przyniesione wędrówkami, europejskie smyczki, słowiańska dusza wszystko to krzyżowało się w polskim folku i zaczęła grać.

Pierwsze szarpnięcia były delikatne, nieśmiałe. Dźwięk cymbałek, tak odmienny od fortepianowego brzmienia, wypełnił teatr nową fakturą bardziej ziemistą, bardziej ludzką, bez polerowanej gładkości. Matuszewski zmarszczył brwi rozpoznawał, że dziewczyna ma pewną technikę, ale wciąż dla niego to zbyt proste, bez wyrafinowanej harmonii. Nagle wszystko się zmieniło. Zuzanna zamknęła oczy, oddając się muzyce. Ręce ożyły pasją, tempo wzrosło, cymbałkowa rytmika nabrała charakteru polskich tańców: poloneza, oberka, kujawiaka.

Zaczęła śpiewać nie operowo, nie idealnie, lecz prawdziwie i z mocą:
Przez pola, przez łany, idę do domu Tam wrócę raz jeszcze, w brzasku nieba blond.

Austriacka sopranistka oderwała się od telefonu: ta surowa, szczera emocja magnetyzowała. Głos Zuzanny miał w sobie prawdę i historię, wymawiał się poza ramy technicznej perfekcji. Muzyka stawała się opowieścią o narodzie złączonym z trzech światów, o niewoli i wolności, o radości i smutku.

Palce Zuzanny ślizgały się po strunach z wprawą, parły rytmy i melodie wymagające głębokiego wyczucia czasu i przestrzeni. Nie była to fuga Bacha, lecz polirytmiczna złożoność, inna, ale tak samo wymagająca. Matuszewski pochylił się, mimowolnie zainteresowany. Zuzanna otworzyła oczy, jej wzrok był wyzywający wobec wszystkich, którzy nazywali to muzyką prostą.

Improwizowała przyśpiewki:
„Pan z Berlina powiada, że moja muzyka to hałas a serce pod palcami śpiewa to, co Jego klawisze zgubiły!”
Niektórzy publiczność poruszyli się nieswojo. Francuska wiolonczelistka stłumiła uśmiech robiło się ciekawie.

Zuzanna kontynuowała:
„Moja muzyka nie jest spisana nutami, lecz wyryta w duszy pradziadów!”
Matuszewski poczuł dziwny ucisk rozumiał, że oto słyszy improwizację jednoczesną muzykę i poezję, co wymaga szczególnej umiejętności, której formalna edukacja nie zna. Kiedy ostatnio improwizował bez nut?

Tempo wzrosło. Zuzanna grała rytm taneczny, radosny, lecz i melancholijny jakby opowiadała radość i ból narodu. „Moje ręce są jak ziemia ukrainna, nie mają dyplomów, a wiedzą, czego dotykają.” Maria za kulisami miała łzy w oczach; znała historię dziewczyny, jej walkę o szacunek do tradycji.

Włoski skrzypek wpatrywał się z zachwytem nie liczyło się już wykształcenie, lecz prawdziwość, autentyczność. Muzyka Zuzanny ewoluowała z klasycznego kujawiaka w Polkę, którą dziadek grywał na każdym weselu lecz ona grała ją wolniej, głębiej, oddając jej korzenie. „Do tańca polka, trzeba od serca grać nie dla dyplomów, lecz dla ludzi wokół!”

Matuszewski poczuł dziwne uderzenie może to odpowiedź na jego wcześniejsze słowa? W pierwszej chwili drażniło go to, ale i coś głębszego, dawno uśpionego, budziło się. Przypomniał sobie, dlaczego zaczynał grać nie z powodu techniki, lecz przez to, jak muzyka babci poruszała go do łez. Gdzie to zgubił? Kiedy perfekcja wyparła uczucia?

Zuzanna śpiewała z zamkniętymi oczami, całkowicie pochłonięta muzyką. Cały teatr zamarł nikt nie rozmawiał, nikt nie patrzył na telefon. Wszyscy ulegli magii tej szczerej interpretacji. Doszła do pieśni pogrzebowej, takiej, którą dziadek grywał żegnając mieszkańców Zalipia, znanej jako Pożegnanie z Ziemią. Łzy popłynęły po policzkach Zuzanny nie z żalu do Matuszewskiego, lecz z radości spotkania z nieżyjącym dziadkiem.

Zaśpiewała cicho, lecz mocno:
„Już odszedł ten, co śmiał się z losem na grobie mu piszą tu śpi niewinny.”
Czy ten niewinny to dziadek? Czy ona sama, dziewczyna, która wierzyła w szacunek dla muzyki na wielkiej scenie?

Matuszewski poczuł wilgotność pod powiekami. Nie będę płakać przez folk! myślał, ale pierwsza łza spłynęła po policzku. Francuska wiolonczelistka już się nie kryła. Sopranistka austriacka przycisnęła dłoń do serca; w całym teatrze ludzie stykali się z uczuciami, których nie znali.

Muzyka nie była doskonała według zasad technicznych drobne załamania głosu były jej siłą. Zuzanna czuła, jak czas się zatrzymał, była nie na scenie, lecz w domku dziadka, gdzie w zapachu kawy, aromacie pierogów, cieple kwiatów, słyszała śpiew zbiorowej wiejskiej tradycji.

Jej muzyka stała się mostem między czasem, śmiercią, Europą i Polską, między techniką a mądrością zapisaną w pamięci pokoleń. „Mój dziadek nigdy nie czytał nut,” przerwała nagle, nie przestając grać. „Nie znał konserwatoriów, pracował ciężko na roli, z zrogowaciałymi rękami.” Matuszewski płakał bez wstydu. Dziewczyna kontynuowała: „Ale ten człowiek znał więcej o muzyce niż wielu z dyplomami bo rozumiał, że muzyka mieszka tu”, wskazała serce, tu na głowie i tu rozłożyła dłonie ku publiczności, „w przestrzeni, którą dzielimy jako ludzie.”

Zuzanna wróciła do śpiewu, w pełni mocy:
„Nie proszę o pozwolenie dla mojego śpiewu, chcę przypomnieć, że wszyscy jesteśmy braćmi, szukającymi drogi do domu”.

Improwizowała w duchu tradycji, jakby przez jej głos mówiły dusze wszystkich pokoleń poniżanych artystów ludowych. Matuszewski zamknął oczy, uwalniając łzy przestał analizować, pozwalał uczuciom płynąć.

Kulminacją był nocny kujawiak taniec z cymbałkami, stopami rytmicznie wystukiwany na deskach sceny. Percussio stóp była kolejnym instrumentem w rozmowie duszy i ciała. „Daj mi dłoń, daj mi serce, zatańcz ze mną niech muzyka połączy nas poza granicami.”

W tej chwili coś się całkowicie w nim złamało wszystkie bariery czterdziestu lat kariery, przekonania o wyższości klasycznej muzyki, opadły. Matuszewski ukrył twarz w dłoniach, szlochając. Sopranistka objęła go w geście pociechy, wszyscy płakali.

Zuzanna zakończyła utwór potężnym akcentem i zapateatem, dźwięk odbił się jak grzmot. Stała oszołomiona, z łzami, z instrumentem przy sercu. Zapadła cisza. Pięć, dziesięć, piętnaście sekund. Nikt się nie poruszał. W końcu Andrzej Matuszewski wstał płacząc, ale bez wstydu, zaczął gromko klaskać. Powstała reszta muzyków, potem cała sala owacje biły znacznie intensywniej niż po Mozartcie.

Matuszewski nie wytrzymał podszedł powoli do sceny i wszedł po schodkach. Zuzanna patrzyła z niepewnością. Czy zamierza ją skarcić za śmiałość? Zamiast tego klęknął przed nią, cała sala zamarła ze zdumienia. „Przepraszam,” powiedział złamanym głosem po polsku z silnym akcentem. „Byłem ślepy. 40 lat studiowałem muzykę, a tej nocy nauczyłaś mnie, że prawdziwa muzyka jest w sercu i ty masz jej więcej niż ja przez całe życie.”

Zuzanna zapłakała, nie mogąc przemówić. Matuszewski trwał na kolanach, nie zważając na kamery czy reputację. To twoja muzyka uczy, dlaczego zacząłem grać babcia grała folkowe pieśni, a mnie poruszała do łez radości, gdzieś zgubiłem ten sens.” Wstał, zwrócił się do publiczności. „Przez lata oceniałem muzykę po strukturze, formalnych aspektach, rodowodach. Ale dziś zobaczyłem, że to nie wszystko. Ta dziewczyna pokazała mi, że byłem w błędzie.”

Zuzanna w końcu zdobyła głos. „Panie Matuszewski, nie chciałam urazić…” „To nie uraza. Dałaś mi najcenniejszy dar prawdziwą prawdę o muzyce. Twoja prostota zawiera więcej głębi niż wiele skomplikowanych utworów, jakie grałem.”

Zwrócił się do widowni: „Grałem na największych scenach, dostawałem stojące owacje w Wiedniu, Berlinie, Nowym Jorku nigdy muzyka nie poruszyła mnie tak, jak dziś tutaj.” Maria płakała, a lokalni cymbaliści tonęli w łzach dumy.

Matuszewski wyciągnął dłoń: „Czy nauczysz mnie twojej muzyki? Chcę się uczyć jeśli pozwolisz.” Zuzanna, wzruszona, spojrzała na instrument, na niego, na publiczność. Słyszała śmiech dziadka: „Widzisz? Muzyka zawsze znajdzie drogę do serca!” „Będzie mi miło, panie mistrzu. Ale pod jednym warunkiem.” „Jakim?” „Nie nazywaj mnie nauczycielką. W polskiej muzyce ludowej nie ma nauczycieli ani uczniów są tylko towarzysze podróży, uczący się nawzajem.” Matuszewski uśmiechnął się. „Towarzysze podróży… podoba mi się.”

Dyrektor wszedł na scenę. „Szanowni państwo, dziś byliśmy świadkami czegoś wyjątkowego połączenia tradycji, serc i muzyki. Może zagracie razem?” Sala wybuchła brawami. Matuszewski spojrzał z nadzieją. „Czy możemy? Wiem, że nasze muzyki są różne” Zuzanna, ocierając łzy, odparła: „W folku mówi się: muzyka to rzeka, która przyjmuje wszystkie dopływy. Jeśli chcesz spróbować, ja też!”

Szybko przetransportowano fortepian, Andrzej zasiadł, pierwszy raz w karierze bez nut, z zamiarem improwizacji. Zuzanna obok, z cymbałkami: „Znasz Hej, sokoły? To pieśń, którą zawsze śpiewa się razem, na polskiej ziemi i na dalekiej Ukrainie.” „Słyszałem, ale nie grałem,” przyznał Andrzej. „Idź za mną, nie myśl czuj.” Zuzanna rozpoczęła delikatnym rytmem, jej głos wybrzmiał:

„Na szczycie góry rośnie kwiat hej, hej, sokoły!”
Andrzej wsłuchiwał się sercem, a potem dołożył subtelne akordy, które tylko podkreślały instrument Zuzanny. Połączenie było dziwne, lecz piękne. Fortepian dodawał harmonię, cymbałki rytmiczną duszę tradycji.

Publiczność, wzruszona, ukradkiem ocierała łzy. Niektórzy muzycy uwiedzeni byli w świecie, gdzie polska ludowa muzyka spotkała się z klasyczną. Sopranistka szepnęła do wiolonczelistki: „Przyjechałam tu, by nauczać Polaków muzyki europejskiej, a oni pokazali mi, czym jest bycie muzykiem.”

Gdy pieśń dobiegła końca, cały teatr zareagował owacje, krzyki „brawo!”. Zuzanna i Andrzej objęli się, nie tylko jako muzycy była w tym historia, pojednanie, nić zgody między tradycją a techniką. Dziękuję, wyszeptał Andrzej. „Dziękuję, że nie poddałaś się, że pokazałaś mi moją ślepotę.” „A ja dziękuję, że umiesz przyznać się do błędu. To więcej wart niż tysiąc nut.”

Dyrektor ogłosił: „Proponuję, by ten moment wyznaczył nową erę festiwalu otwartości na wszystkie tradycje, szacunku dla każdej muzyki, uznania, że wielkość nie tkwi w dyplomach, lecz w umiejętności dotykania duszy.”

W następnych dniach historia obiegła media społecznościowe. Film z poklęknięciem Andrzeja stał się viralem. Gazety pisały: „Mistrz pianistyki przyjmuje lekcję od artystki ludowej”, „Gdy duma europejska spotkała polską duszę”.

Andrzej odwołał resztę tournée i został dwa tygodnie w Warszawie. Codziennie jeździł do Zalipia, gdzie Zuzanna i inni muzycy uczyli go nie tylko techniki, ale filozofii. Nauczył się śpiewać improwizowane przyśpiewki, wystukiwać rytmy tańcem.

„U nas w Europie chronimy muzykę jak eksponat, za szkłem, doskonałą ale martwą,” mówił pewnego wieczoru, „a wy w Polsce oddychacie muzyką, dajecie jej rosnąć, zmieniać się.” Franciszek Junior, stryj Zuzanny, skwitował: „Muzyka jak rzeka zamrożona umiera, musi płynąć.” Andrzej kiwnął głową. „Widziałem przez czterdzieści lat, że sama technika jest pusta, jeśli nie wychodzi z serca.”

„Nie bądź dla siebie surowy, mistrzu,” śmiała się Zuzanna, podając kawę. „Twoja technika jest piękna trzeba tylko wiedzieć, po co ją mieć: żeby wyrazić to, co czuje dusza, nie żeby podziwiać się wzajemnie.”

Przez te dwa tygodnie Andrzej przemienił się. Uczył się gry na cymbałkach, z entuzjazmem, choć niezgrabnie. Poznał tradycyjne polskie przyśpiewki i nade wszystko nauczył się słuchać nie analizować czy porównywać, lecz chłonąć całość.

Przed powrotem do Niemiec zwołał konferencję prasową w Teatrze Wielkim. „Przyjechałem z pychą. Myślałem, że pokażę Polakom wyższość muzyki europejskiej, ale to ja zostałem oświecony. Przez dziesięciolecia świat klasyki szerzył mit, że to Zachód wyznacza standard jeśli bez sonaty, notacji, lat konserwatorium, to niższe, podwórkowe.” Zrobił pauzę, patrząc w obiektywy. „To szkodliwy mit. Milczy wiele głosów, marginalizuje tradycje o wielkiej wartości a mówię to jako człowiek poświęcony Beethovenowi.”

Spojrzał na Zuzannę i jej muzyków. „Oni nauczyli mnie, że miarą nie jest akademicka złożoność, lecz zdolność do dotykania serca, budowania wspólnoty, pielęgnowania pamięci i dawania głosu tym, którzy go nie mają.” Dziennikarz z Zachodu spytał: „Czy twierdzi pan, że formalna edukacja muzyczna jest zbędna?” „Nie,” odparł Andrzej stanowczo. „Edukacja to narzędzie, nie cel sam w sobie i na pewno nie jedyny sposób nauki.” „Dziadek Zuzanny, Franciszek Dąbrowski, nie czytał nut, a był mistrzem. Ja, z dyplomami byłem uczniem.”

Inny zapytał: „Jak to zmieni pańską karierę?” Andrzej uśmiechnął się: „Robię roczny sabat. Pojadę do różnych krajów, poznawać muzykę, którą ignorowałem. Gdy wrócę na sceny, będę innym muzykiem, bo zrozumiem, że największa wartość leży nie w technice, lecz w zdolności do zjednoczenia ludzi.”

Życie Zuzanny się zmieniło publiczność zaczęła traktować polską muzykę ludową z szacunkiem i dumą, a jej historia stała się dowodem na to, że prawdziwa muzyka nie zna granic. Dziadek Franciszek miał rację: muzyka naprawdę znajduje drogę do każdego serca, jeśli grana jest od serca. Lekcja tej nocy była jasna wartość muzyki mierzy się tym, ile potrafi wnieść do życia innych, ile tworzy wspólnoty, ile daje nam odwagi do budowania mostów ponad podziałami. Bo w końcu wszyscy jesteśmy tylko ludźmi, pragnącymi znaleźć swoją drogę do domu przez dźwięki i słowa.