Efekt obecności: Jak rzeczywistość wirtualna zmienia nasze postrzeganie świata

Efekt obecności

Rankiem, kiedy w sąsiednich kamienicach jeszcze migotały ostatnie okna, Andrzej siedział już przy stoliku w swojej jednejpokojowej kawalerce i mrużył się w monitor. Na ekranie powoli obracał się trójwymiarowy model pokoju, a pośrodku wisiała półprzezroczysta tabliczka: Sesja nieudana. Pod nią ciągnęła się w dół czerwona linia logów, jak niekończący się paragon.

Zsunął okulary, dotknął nosa i spojrzał na leżący obok hełm VR. Ciemny, matowy plastik, po krawędziach pokryty drobnymi zadrapaniami, jak telefon noszony bez etui. Andrzej przesunął po nich duży palec i zaskoczył się, że głaszcze urządzenie, jakby było żywe. Uśmiechnął się i odsunął rękę.

W kuchni zaszumiała kawiarka. Wstał, nalał sobie kawy i wrócił do stołu. W pokoju uniósł się zapach kawy zmieszany z ciepłym aromatem plastiku zasilacza. Zwykła poranna mikstura. Wypił łyk, otworzył pocztę i znalazł nową wiadomość od producenta projektu.

Andrzeju, cześć. Klient chce zobaczyć działającą demę do końca miesiąca, z mocnym wow emocjonalnym. Dasz radę?

Patrzył na słowo wow jak na drzazgę w dłoni. Mógłby odpowiedzieć, że wspomnienia nie da się wymusić w specyfikacji, że efekt emocjonalny nie jest przyciskiem w interfejsie. Lecz od prawie dziesięciu lat pracował w komercyjnej branży i wiedział, że trzeba pisać inaczej.

Cześć. Zrobimy. Będą potrzebne dane na żywo do testu. Przygotuję protokoły.

Kliknął Wyślij i jeszcze chwilę wpatrywał się w pusty ekran, na którym dopiero co pojawiła się wiadomość. Potem westchnął, odwrócił krzesło w stronę hełmu i wziął go do ręki.

Projekt nazywał się ReLive. W prezentacjach opisywano go jako platformę VR do bezpiecznego przemyślenia własnych przeżyć. W zespole mówiono prościej: gra z pamięcią. Pomysł nie był jego, ale on napisał większość rdzenia. Algorytm, który na bazie nagrań wideo, danych geolokalizacyjnych, zdjęć i fragmentów tekstów składał dla użytkownika scenę nie wierną kopię przeszłości, a gęstą, podobną do niej strukturę. System wypełniał luki, doprawiał dźwięki, światło, drobne szczegóły, by mózg nie potknął się w pustkach.

W teorii wszystko brzmiało pięknie. W praktyce trzeba było szukać kompromisów. Czasem rezygnowano z realizmu dla wygody, innym razem zostawiano szorstkość, by użytkownik czuł, że to rekonstrukcja, a nie sen.

Nacisnął przycisk na hełmie. Mała dioda mrugnęła miękkim światłem. Andrzej odłożył urządzenie na stół, otworzył projekt w edytorze i znów zanurzył się w kod.

Po południu pojechał do biura. Metro w tym czasie już było tłoczone ludźmi w kurtkach i puchowcach. W wagonie ktoś słuchał muzyki bez słuchawek, ktoś przeglądał pasek. Andrzej stał przy drzwiach i łapał odbicie własnej twarzy w szkle. Nos wydawał się nieco większy niż w młodości, włosy przy czubku przybrały szarą barwę. W takich chwilach wyraźniej czuło się, że czterdzieści lat już za plecami, a nie przed sobą.

Biuro startupu mieściło się w dawnej wieży biurowej na obrzeżach Warszawy. Szary fasada, szklane drzwi, przy wejściu bramki kontrolne. Na piętrze, gdzie zespół miał swoje biurka, unosił się zapach kawy i pizzy. Otwarta przestrzeń z rzędami stołów, kilka sal konferencyjnych z przezroczystymi ścianami, w rogu strefa z pufami i konsolą.

O, Andrzeju, właśnie cię szukaliśmy zawołał do niego Michał, młodszy programista w bluzie z logo projektu.

Kto teraz? Andrzej postawił plecak przy swoim biurku.

Producent. Z klientem. Są w wielkim pośpiechu.

Andrzej skinął głową, włączając laptop, rzucił okiem na monitor, na którym wolno ładował się system, i ruszył do sali konferencyjnej.

Wewnątrz już siedzieli troje. Producent suchy, zadbany mężczyzna w ok. trzydziestu pięciu lat w koszuli bez krawata. Obok kobieta w ciemnym garniturze, przedstawicielka klienta, i jeszcze jeden facet z tabletem.

Andrzeju wstał producent poznaj, to Bogna, strateg produktowa po stronie zamawiającego.

Dzień dobry odpowiedział Andrzej.

Dyskutujemy właśnie o pozycjonowaniu powiedziała Bogna. Chcemy, by użytkownicy czuli, że to nie tylko zabawa, ale narzędzie do pracy nad sobą. Bez przytłaczającej psychologicznej masy.

Andrzej usiadł, położył ręce na stole.

Technicznie możemy dość dokładnie odtworzyć zdarzenia rzekł. Ale trzeba pamiętać, że to rekonstrukcja. Nasz system wypełnia luki, żeby nie było przerw. W innym wypadku mózg wyrzuci użytkownika z immersji.

Czy możecie, przerwała Bogna, sprawić, że sceny będą trochę lepsze niż w rzeczywistości? Cieplejsze światło, przyjemniejsze głosy, wygładzone konflikty. Żeby ludzie chcieli wracać.

Andrzej poczuł, jak coś w środku napina się.

To już nie praca nad sobą odparł. To ucieczka.

Ludzie i tak uciekają spokojnie odpowiedziała. Do seriali, mediów społecznościowych, gier. My dajemy im bardziej sensowny format. Najważniejsze nie dopuszczać scenariuszy traumatycznych.

Producent szybko wtrącił:

Dodamy ustawienia. Tryb realistyczny i tryb łagodny. Użytkownik sam wybierze.

Andrzej chciał sprzeciwić się, lecz spojrzał wprost w oczy producenta, który lekko pokręcił głową. Nie teraz.

Po spotkaniu wrócił do swojego biurka i długo siedział, nie ruszając klawiatury. W głowie krążyły słowa Bogny: trochę lepsze niż w rzeczywistości. Przypomniał sobie, jak kilka dni wcześniej testował scenę z maturą syna. Wtedy wszystko było jeszcze surowe, ale moment, w którym chłopiec w marynarce, nieco niższy od ojca, wchodził na scenę po świadectwo, był niesamowicie żywy.

W rzeczywistości na tej maturze Andrzej prawie nie patrzył na syna. Siedział przy telefonie, odpisywał na maile. Była mu to przypominana przez byłą żonę. W rekonstrukcji stał w przejściu między rzędami, kręcił kamerą, uśmiechał się tak, że szczęki mu drżały. Syn, odwracając się, machał ręką.

Wieczorem, wracając do domu, uruchomił ponownie tę scenę. Hełm mocno otulił głowę, odcinając pokój z odpadniętymi tapetami i brzęczeniem lodówki. W słuchawkach zabrzmiały głosy, włączyła się uroczysta muzyka. Znowu zobaczył syna na scenie. Tym razem był nieco wyższy, szersze ramiona, twarz jasna i pewna. Andrzej stał w przejściu, trzymał wirtualną kamerę. Spróbował odsunąć się na bok, lecz system delikatnie przywrócił go na wyznaczoną trasę. Scena była zaprogramowana.

Kiedy wszystko się skończyło, zdjął hełm i patrzył w jedną plamę. Potem otworzył menu, znalazł ustawienia sceny i przejrzał parametry. Poziom oświetlenia +20%, kontrast +10%, dźwięk nieco podbity applaud. Twarz syna częściowo odtworzona na podstawie późniejszych zdjęć.

Sam to zrobił, kiedy konfigurował ulepszenie. Wtedy wydawało się, że trochę ładniejsze nie zaszkodzi. Teraz w piersi było nieprzyjemne uczucie, jakby zamienił coś ważnego.

Następnego dnia zadzwonił do byłej żony.

Cześć rzekł, stojąc przy oknie i patrząc na szary podwórze. Potrzebuję robię coś w pracy. Muszę to przetestować na żywych ludziach. Możesz przyjechać?

Czy to bezpieczne? zapytała po chwili.

To tylko VR. Nic się nie stanie. Muszę zobaczyć, jak reaguje człowiek.

Przyjechała wieczorem. Weszła do mieszkania, rozejrzała się. Nic się nie zmieniło od jej wyjazdu. Te same półki z książkami, ten sam stary kanapa.

Masz wszystko zamrożone powiedziała, zrzucając szalik.

Nie mam czasu odrzekł. Praca.

Pokazał jej hełm, wyjaśnił, co i jak.

Co mam zobaczyć? zapytała.

Każdy moment. Możesz wgrać zdjęcia, wideo. System sam stworzy scenę. Coś ważnego, z silnymi emocjami.

Zamyśliła się, wyciągnęła telefon.

Mam wideo, jak po raz pierwszy pojechaliśmy nad morze. Pamiętasz, że wtedy bał się wody?

Andrzej skinął głową, choć pamiętał słabo. Wtedy pracował nad pilnym wydaniem i większość wakacji spędzał przy laptopie w pokoju. W pamięci pozostały fragmenty: dziecko w dmuchanym kółku, krzyki mew, zapach kremu do opalania.

Załadowali pliki do systemu. Algorytm zaczął analizować. Na ekranie szły liczby, tworzyła się oś czasu, połączono dane GPS, z twarzami powstały trójwymiarowe maski.

Straszne powiedziała, patrząc na to. Interesujące, a jednocześnie jakby w głowę wdzierało się coś.

Nie wdzieramy się szepnął Andrzej. Zbieramy to, co już jest.

Kiedy scena była gotowa, pomógł jej założyć hełm, dopasował pasek, poprawił słuchawki.

Jeśli będzie niewygodnie, powiedz od razu. Zatrzymam.

Uśmiechnęła się, a on uruchomił sesję.

Pierwsze minuty milczała. Potem nagle cicho zaśmiała się.

Biega po piasku O, patrz, jak się potyka. Pamiętasz? zapytała w próżnię.

Andrzej patrzył na monitor, gdzie wyświetlały się jedynie sucho: tętno, oddech, kierunek wzroku. Wykresy pokazywały nagły skok pulsu.

Co się stało? zapytał.

Zdjąła hełm, oczy lśniły.

Tam zaczęła łamliwie. Tam trzymasz go za ręce w wodzie. W rzeczywistości siedziałeś na leżaku i odpisywałeś maile. Pamiętam to doskonale. A tutaj jesteś przy nas.

Andrzej poczuł, jak w brzuchu coś się ściska.

To chyba system dorysował scenę odparł. Na podstawie zdjęć i typowych wzorców. Nie wie, gdzie naprawdę byłem.

Ale mózg to wie wyszeptała. Teraz są dwa wersje. Jedna, w której byłeś przy telefonie. Druga, w której byłeś z nami.

Wstała, przeszła po pokoju.

To niebezpieczne, Andrzeju. Ludzie zaczną wybierać, którą wersję zapamiętają.

A nie wybierają już? zapytał. Zdjęcia, relacje, wszystko

To i tak jest rzeczywistość stwierdziła. A tutaj nie wiem. Było mi dobrze, ale po wyjściu pustka.

Odeszła, nie dopijając herbatę. Andrzej został sam, patrząc na hełm. W głowie krążyła jej fraza o dwóch wersjach.

Po tygodniu ruszyły wewnętrzne testy z pracownikami. Przynosili własne pendrivey, dawali dostęp do chmur ze zdjęciami. Jeden chciał wrócić do dzieciństwa, inny do pierwszej randki, kolejny do dnia obrony dyplomu.

Tomasz uruchomił scenę, w której w szkolnej kamizelce stał przy tablicy. Po sesji zdjął hełm i milczał.

Jak? zapytał Andrzej.

Dziwnie odpowiedział Tomasz. Wszystko lepsze. Nauczycielka nie krzyczy, koledzy nie śmieją się. Czuję, że to właśnie chciałem zobaczyć.

Co teraz czujesz?

Tomasz wzruszył ramionami.

Z jednej strony lekko. Z drugiej, jakby mnie oszukano. Ale to ja wybrałem ten tryb.

Andrzej notował reakcje, zapisywał uwagi. W raportach dla producenta pisał: wzrost subiektywnego zadowolenia, spadek lęku, efekt przyciągania do sceny. Wewnątrz coraz bardziej wątpił, czy ma się cieszyć z tych liczb.

Pewnego wieczoru zadzwonił syn.

Tato, słuchaj. Mówiłeś o swojej rzeczy. Mogę też spróbować? Chcę zobaczyć, jak to działa.

Andrzej zadrżał.

To jeszcze surowe.

No nie bądź dziadkiem. Chcę zobaczyć.

Zgodził się, umówili się na weekend.

Syn przyjechał w dżinsach i bluzie, z plecakiem. Zajrzał do mieszW ciszy nocy, gdy hełm leżał cicho na stole, Andrzej zamknął oczy, pozwalając rzeczywistości i wspomnieniom splątać się w jedną niewyraźną, lecz prawdziwą melodię snu.