Dąbrowska

Donata
Jakaż to wnuczka, panie Wacławie Dmytrzycki, czarnooka, a białozębna.
Od kogo taka? Czy z twojej strony?

Oczywiście nie z cudzej, moja własna, panie. Raz na pokolenie się pojawia, a tyle lat minęło syn mój, Arkadiusz, ma już własną wnuczkę, a ja wkrótce będę już prawnuką.

Lecz jakże, panie Wacławie, wszyscy w waszej rodzinie są jasnowłosi Znam was, Evsei, od mojego dziadka, był waszym pracownikiem przodkowie wasz służyli wiernie i szczerze.

Służyliśmy, panie, a skąd się wzięliśmy? Przodek mój był zapiską, a dziad, ojciec i ja kolejno.

Synowie rozbiegli się po miasto. Władysław został woźnym przy pani Bogusławie, dobrej i bogatej gospodyni, i już ma dzieci i wnuki.
Szymon pracuje jako zapiskowiec w karczmie i planuje otworzyć własny interes.
Arkadiusz, dziad Jadwigi, w wojsku awansował, ma odznaczenia, a książę Mikołaj go bardzo chwalił i wspierał.

Żyje przyzwoicie, prowadzi gospodarstwo solidnie. Poślubił syna Antoniego z dobrą dziewczyną, i tak urodziła Jadwigę, co było wielką radością wszystkich.

W naszej rodzinie rzadko pojawiają się dziewczęta, zwykle synowie, ale gdy raz się narodzi dziewczę, to zawsze będzie jak Jadwiga

Tak to bywa, panie.

Stary pan Evsei rozplatał siatkę, a obok kręciła się czarnooka dziewczynka, ręce giętkie, paluszki smukłe, piękna nieprzeciętna, niemalże cud. Obok stał młody pan, Stanisław Serkowski, nie mógł odciągnąć oczu od Jadwigi.

Aniu, wyjdziesz za mnie?

Jestem jeszcze mała, panie

Oczywiście, kiedy dorośniesz, przyjdziesz?

Gdy ja dorośnie, pan już będzie stary. Po co mi pan? Wolę młodszego.

A kogo? Masz już kogoś?

Nie, jeszcze nie. Babcia Donata mówi, że poznam go, gdy przyjdzie

Młoda dziewczyna rozmyślała poważnie, oczy jej były jakby wkrystalizowane.

Babcia Donata? Panie Wacławie, nie rozumiem. Kto to ta Donata? Czyż nie jest żona Arkadiusza z naszej wsi? Wasilka? Co to za Donata?

Ech, panie nie słuchaj jej, plącze się, dziecko jeszcze

Panie, mogę pobawić się z Waletkiem? nagle stała się małym dzieckiem i pobiegła wzdłuż ścieżki nad rzeką, ścigając się z gołym psem pana, o imieniu Walet.

Skąd ona zna imię psa? Panie Wacławie?

Nie wiem, może pan je zgubił, albo ktoś powiedział
Dopiero dziś go przywiózłem

Panie, nie wymyślajcie rzeczy, których nie ma, dziewczyna też w tym nie ma

Dziewczyna wesoło biegała brzegiem rzeki, a przy niej podskakiwał uszaty spaniel.

Ta historia utkwiła w sercu Stanisława Serkowskiego, młodego człowieka, który podobnie jak jego rówieśnicy, fascynował się mistycyzmem, pisał wiersze i był po prostu interesujący.

Jesienią spotkali się ponownie Jadwiga szła z dziadkiem po grzyby, a Stanisław wybrał się na spacer z Waletkiem.

Idąc, nucił pod nosem wiersze, a Walet, dotąd kręcący się przy stopach, nagle pobiegł przed siebie, przyciskając uszy do podłoża.

Waletku, Waletku! usłyszał Stanisław dziecięcy głos.

Przeszedł po ścieżce i ujrzał psa leżącego na plecach, machającego łapami przed dziewczyną, co przyklękła przy nim.

Witaj, Jadwigo.

Dzień dobry, panie Stanisławie

Samotna?

Nie, mój dziadek zbiera grzyby.

Poszli razem w stronę starszego mężczyzny.

Czyżbyś nie zmieniła zdania i nie chciała wyjść za mnie?

Nie, panie, wasze przeznaczenie jest gdzie indziej. Na obczyźnie będziecie żyć, tam znajdziecie własny los i będziecie tęsknić za ojczyzną i za mną.

Coś ty na to, Jadwigo?

Spotkamy się kiedyś, gdy dorośniecie, lecz nasz związek będzie trudny, jak każde rozstanie.

Ach, jakież to namiętne słowa, Jadwigo.

To nie ja, to babcia Donata mówi

Kto to jest ta Donata?

To moja babcia, rzekła dziewczynka i pobiegła bawić się z Waletkiem.

Panie Wacławie, nie opowiedziałeś mi legendy rodzinnej, skąd biorą się takie dziewczęta jak Ania?

Aha, powiedział stary, siadając na pniu, uśmiechając się, co cię trapi, panie Staszu? Przecież nie jesteś z naszej linii

Nie wiem, myślę, nie daje mi spokoju, chcę poznać prawdę

Co opowiadać, posłuchaj. Dawno, w sąsiednich ziemiach stanęła karawana Cyganów, śpiewali, tańczyli, grali.

Pan tam był, uwielbiał Cyganów, był zamożny i przyjmował ich w swój dwór, sam odwiedzał ich obóz.

Jedna z nich, piękna niczyja dziewczyna, o nieziemskim uroku, oczy jak dwa ognie, usta krwiste, zęby jak perły, włosy gęste pod barwnym wstążkiem, cały jej wygląd lśnił.

Gdy tańczyła, wokół niej wirowały wiry, a kiedy śpiewała, łzy same spływały z oczu słuchaczy.

Nazywali ją czarownicą, choć nie była zwykłą, a Donata od urodzenia taka była.

Czarująca, dzwonna, o charakterze nieposkromionym.

Wtedy pan zakochał się w niej, podszedł do jej ojca i poprosił: daj mi ją albo sprzedaj.

Jak mam ci ją dać albo sprzedać, panie? zdziwił się stary Zygmunt, nie mogę jej przyciągać, Cyganie są wolnym ludem, nie zmuszę jej do niczego

Donata zaśmiała się dzwonkiem, aż gałęzie drzew zadrżały.

Panie, jestem gotowa na wnuki, jak cię obiecuję, a nie na takie propozycje!

Pan, jakby szalony, padł na kolana, chwycił jej spódnicę i chciał pocałować. Rzucał złotówki w powietrze, chcąc ją zachwycić.

Chodź ze mną, przedstawię ci cesarzową, wprowadzę do dworu.

Po co mi to, panie? odpowiedziała, ja sama jestem królową stepów, nie potrzebuję pałacu, sukni ani złotych wózków.

Mój wóz cygański wystarczy, nie potrzebuję królewskich pantofli, wolę biegać boso po rosie.

A najgorsze, że zamkniesz mnie w złotej klatce Nie, panie, odejdź, a nie wrócisz, bo zabiorę ci to, co najcenniejsze.

Ty jesteś najcenniejsza!

Odejdź, pożałujesz.

Pan nie posłuchał. Cyganie, widząc, że pan szaleje, tej samej nocy spakowali narty i odeszli, a on szalejąc gonił ich z żandarmami, oskarżając ich o kradzież koni. Krzyk i wrzaski wypełniły obóz, a pan, z rozbawionymi oczami, oferował ludziom w zamian za Donatę.

Pojawiła się dziewczyna, kazała wypuścić Cyganów, sama podążyła pieszo, a pan z żandarmami szedł za nią, śpiewając piosenkę.

Starzy ludzie powtarzali, że po niej leciały ptaki, stada, aż dotarły do dworu, a Donata spojrzała na pana złośliwie, uśmiechnęła się.

No i co, panie? rzekła, ostrzegałam cię, zgubi się ci wszystko, co najdroższe.

Pan nie widział już nic, otępiało go pożądanie.

A więc rozpoczynał się bal, pieniądze pana leciały, organizował uczty, przychodziło tłumy, by zobaczyć jego nowości. Niektórzy zostawali, pisali wiersze i dedykowali je Donacie.

Kiedy zostaniesz moją żoną? pytał pan.

Jeszcze nie czas, odmówiła, mało mnie rozbawiłeś.

Donata jednak rozbawiła go wyśmienicie. Rozkazała rozdać wolnym chłopom podarki, trząsła pieniądze, aż królowa sama przychodziła, a on wszystkich wypędzał.

Pewnego dnia przyjechał do niego syn, Władysław. Nieślubny, lecz uznany za dziedzica wszystkiego, co pozostało przybył, by poprowadzić ojca na właściwą drogę.

Nadchodzi mój czas rzekła Donata do pana.

Po dwóch tygodniach dziewczyna odjechała w stepy, by dogonić swój obóz, a za nią poszedł Władysław.

Czekała na swój kres i na tego, kto ją poślubił.

Nie odchodź błagał szalony.

Nie, panie, ostrzegałam cię, zabiorę to, co najcenniejsze, a ty mnie nie posłuchałeś

Syn synie, odpuść, to jedyne, co mam.

Nie wzywam cię, panie, idę swoją drogą, za miłością, za winą, sam.

I odebrali się w noc, w ciemność, tam, gdzie ogniska Cyganów płoną, a chatki z dziećmi stoją.

A co z panem Wacławem? pytał Stanisław.

Szaleje, jego pradziadek był sąsiadem, opiekował się nim.

Po latach pojawił się Władysław ze swoim synkiem i drobną, ciemną córeczką, dziećmi tej Donaty.

Pradziadek twój, Stanisław Serkowski, przyjął kiedyś mojego pradziadka Władysława Evsego, mianował go zapiskowym, pomógł dzieciom się wywyżankować.

Tak się wpleciliśmy w twoje ziemie, panie

Co stało się z Donatą? zapytał z niepokojem Stanisław, dlaczego wrócił tylko Władysław, a ona nie?

Kto wie? Mówi się, że zmarła nie wiadomo, czy znalazła innego Cygana

To nieprawda, Donata nie znalazła nikogo, odezwała się Ania, ukochała swojego męża, mocą ją poskramiała, nie pozwoliła mu odejść, dlatego odeszła wcześnie. Władysław chciał wychować dzieci w dobrych warunkach, ale bez ukochanej nie mógł.

Stary milczał, nie sprzeczał się z prawnuczką.

Raz na pokolenie rodzi się dziewczynka o mocy Donaty, choć nie tak wielkiej, a babcia obdarowuje ją po pachy. myśli starzec.

Kilka lat zaginęło Stanisław z Anią, czasem wspominał historię rodziny Ewsei, znalazł dokumenty potwierdzające, że ziemie na wschód od jego posiadłości należały kiedyś do rodzinny Eliasza.

Starzy umierali, a Stanisław wpadł w nowe idee

W kraju nadeszły zmiany, nie takie, jakich on pragnął, wszystko poszło nie tak.

Zatrzymano go i towarzyszy w dawnym dworze ojca Siergieja, trzymano tam, aż przyjdzie rozkaz wysokiego dowódcy.

Stanisławie, panie usłyszał nocą dziewczęcy głos przy oknie, zobaczył dziewczynę o nieopisanym pięknie, w świetle księżyca jakby promieniejąca Stanisławie szepnęła cicho chodźmy, tylko pół godziny mamy, potem strażniki się obudzą.

Udało im się wyjść, podążyli za nią.

Poprowadziła ich do jaskiń, o których Stanisław nie słyszał.

Mój lud tu ukrywał się wieki, nie bójcie się pomogę wam.

Jadwigo? Aniu jakaś stałaś się

Co pan, podoba mi się uśmiechnęła się, dorosła w mig.

Podoba się, Aniu

Pamiętaj, panie, o rodzinnej legendzie

Dziewczyna pomogła Stanisławowi i towarzyszom dopłynąć do portu, skontaktowała się z potrzebnymi ludźmi i umożliwiła im wyjazd za granicęStary Stanisław, patrząc na odchodzącą w blasku księżyca Anię, po raz ostatni poczuł, że serce jego rodziny, tak jak pradawna legenda, wciąż bije w rytm nieśmiertelnej miłości i pamięci.