Donka – Odkrywanie Tajemnic Polskiego Serca

Jaka to wnuczka, panie Wacławie Dąbrowski, czarne oczy, białe zęby.
A skąd taka? To nie twoja?

Oczywiście nie moja, a moja, panie. Tylko raz w pokoleniu się takie pojawi, tyle lat minęło syn mój, Arkady, ma już wnuczkę, a ja wkrótce będę miał prawnukę.

Lecz przysiądłaś, panie Dąbrowski, wszyscy u was są białogłowi znam wszystkich Evsejów, byliście pracownikami mojego dziada wasze przodki służyli wiarą i prawdą

Byli, panie, ale skąd wzięliśmy się w ten sposób, wiesz? Służyliśmy, a mój pradziad był marszałkiem, dziad, ojciec i ja

Synowie ruszyli do miasta. Władysław został woźnym przy bogatej pani, której dzieci już mają własne rodziny.

Szymon pracuje jako urzędnik w sklepie i planuje otworzyć własny interes.

Arkady, dziad Annki, jest żołnierzem, awansował, zdobył od księcia piękne odznaczenia i ma przy sobie przyjaciół, którzy go wspierają.

Arkady żyje spokojnie, prowadzi gospodarstwo.

Jego syn poślubił Antka, a oni mają córkę Annę, radość całej rodziny.

W naszym rodu rzadko rodzą się dziewczynki, panie, zwykle chłopcy. Gdy jednak przychodzi dziewczę, zawsze jest jak Ania

Tak to bywa, panie

Stary Evsej rozplata siatkę, a obok kręci się czarnooka dziewczynka, ręce giętkie, palce cienkie, piękna niczym cud, nie wygląda jak dziecko.

Obok stoi młody pan, Stanisław Szymański, nie może odwrócić wzroku od Anny.

Aniu, wyjdziesz za mnie?

Jeszcze jestem mała, panie

Pewnie, kiedy dorośniesz, pójdzieś?

Kiedy dorosnę, pan już będzie stary. Po co mi pan? Wolę młodszego.

A po kogo? Już kogoś masz?

Nie, jeszcze nie nadszedł czas, babcia Donata mówi, że zrozumiem, kiedy przyjdzie

Patrzy jak dorosła, oczy ma poważne.

Babcia Donata? Wacławie Dąbrowski, nie rozumiem. Kto to jest Donata? Czyż Arkady nie ma żony z naszej wsi? Wacława? Co to za Donata?

Ech, panie nie słuchaj jej, gada bez sensu, jeszcze dziecko

Panie, mogę pobawić się z Waletem? dziewczynka nagle zachowuje się jak małe dziecko, biegnie wzdłuż ścieżki nad rzeką, wyprzedzając psamyśliwego pana, którego na imię jest Walet.

Skąd wie, jak się nazywa pies? Wacławie Dąbrowski?

Nie wiem, może pan go zgubił, a ktoś mu powiedział

Właśnie go przywiozłem dziś rano

Panie, jesteś mądrym człowiekiem, nie wymyślaj rzeczy nieistniejących, dziewczynka też się myli

Dziewczynka radośnie biega po brzegu, a przy niej hasa uszaty spaniel.

Ta historia wnika w serce Stasia Szymańskiego, który, jak wielu w jego wieku, fascynuje się mistycyzmem, pisze wiersze i jest ciekawym młodzieńcem.

Jeszcze tej jesieni spotykają się ponownie, Anna idzie po grzyby z dziadkiem, a Stas idzie na spacer z Waletem.

Stas recytuje własne wiersze, a Walet, który dotąd kręcił się u nóg pana, nagle rusza przed siebie, trzymając uszy w dół.

Waletku, Waletku słyszy Stas dziecięcy głosik.

Podchodzi do ścieżki, widzi psa leżącego na plecach, który porusza nogami, a przed nim stoi skulona dziewczynka.

Dzień dobry, Aniu.

Dzień dobry, panie Stasiu

Samotna?

Nie, mój dziadek zbiera grzyby.

Idą razem w stronę domu dziadka.

Aniu, czy nie zmieniłaś zdania? Może zgodzisz się wyjść za mnie?

Nie, panie, los jest inny. Musisz wyjechać za granicę, tam znajdziesz własną przyszłość, a ja zostanę

A co z tobą?

Spotkamy się, gdy dorosnę. Nasze spotkanie będzie trudne, a rozstanie ciężkie.

Ach, jakie to namiętne słowa, Aniu.

To nie ja, to babcia Donata mówi

Kim jest ta Donata?

Szufany. Dawno temu babcia mi opowiadała mówi dziewczynka i biegnie bawić się z Waletem.

Wacławie Dąbrowski, nie opowiedziałeś mi legendy rodzinnej, skąd biorą się takie dziewczyny jak Ania?

Ach, zobacz siada na pniu, patrzy na pana i uśmiecha się czemu cię interesuje, Stasiu, przecież nie jesteśmy z tego rodu Choć

Nie wiem, myśli mi się w głowie, nie daje spokoju, tak chciałbym się dowiedzieć

Co chcesz usłyszeć, posłuchaj.

Dawno, dawno temu, na sąsiednich ziemiach przybył obóz Cyganów, śpiewali, tańczyli, bawili się.

Pan tam mieszkał, uwielbiał Cyganów, był zamożny i zapraszał ich do swego dworu, sam odwiedzając ich obóz.

Jedna Cyganeczka przyciągnęła jego uwagę piękno nieziemskie, oczy pełne psot, usta błysnące, zęby jak perły, włosy kłębkiem pod kolorową chustą, suknia w drogiej tkaninie.

Tańczyła, a wokół wirują wiatry; śpiewała, a ludzie łzy w oczy mają.

Nazywano ją Szufaną, czarownicą, choć w obozie była po prostu piękną dziewczyną. Donata od urodzenia była taka.

Kusząca, donośna, charakterystyczna.

Pan zakochał się w niej, podszedł do ojca i poprosił: oddaj mi ją albo sprzedaj.

Jak mogę ją oddać czy sprzedać, panie? zdziwił się stary Zurał, Cyganie są wolnym ludem, nie zmuszę jej, niech przyjdzie, a nie przyjdzie, niech tak będzie

Donata zaśmiała się dźwięcznie, drżąc w powietrzu.

Panie, jestem ci wnuczką, nie możesz mi tak proponować!

Pan, jakby szalejąc, upadł na kolana, chwycił jej spódnicę i chciał pocałować.

Rzucał pieniędzmi na lewo i prawo, by ją zachwycić.

Chodź ze mną, przedstawię cię cesarzowej, wprowadzę do dworu.

po co mi pan?

Będziesz mieszkała w pałacu, nosiła królewskie suknie, złote pantofle, złoty wóz wszystko dla ciebie.

Nie potrzebuję, ja sama jestem królową stepu, nie chcę pałacu, nie chcę sukni, nie chcę wozu.

A najważniejsze, odciągniesz mnie od wolności, włożysz mnie do złotej klatki

Panie, nie możesz! krzyczy Donata, a pan ucieka.

Cyganie, widząc szaleństwo pana, jednej nocy uciekają, a on goni ich z żandarmami, oskarżając obóz o kradzież koni.

Głośny krzyk wznosi się nad obozem, pan, w szale w oczach, chce wymienić ludzi na Donatę.

Dziewczyna wychodzi, nakazuje uwolnić Cyganów, mówi, że sama pójdzie pieszo i nie będzie przy nim.

Podąża za nią pan i żandarmi, ona śpiewa piosenkę.

Starsi mówią, że za nią lecą ptaki w stadach, a gdy dotrą do dworu, odlatują, ćwierkając i rozmawiając. Donata spogląda na pana, mruga i uśmiecha się.

No i, panie mówi dziewczyna ostrzegałam cię, los cię spotka, bo połączyłeś się ze mną. Stracisz to, co najdroższe, a gdybyś trzymał się swoich pragnień, wszystko byłoby inaczej. Teraz już za późno, panie, nic nie zmienisz.

Pan nie widzi już nic, szaleje w miłości.

Zaczyna się bal, pieniądze leją się z ręki pana, organizuje przyjęcia, zaprasza tłumy, niektórzy zostają, piszą wiersze i dedykują je Donacie.

Kiedy zostaniesz żoną? pyta pan.

Jeszcze nie czas, odpowiada jeszcze mnie nie rozbawiłeś.

Donata rozbawia się doskonale, rozkazuje panowi rozdawać ziemię chłopom, szczędzić, szaleje z pieniędzmi. Do dworu przyjeżdżają ludzie z samej cesarzowej, ale on ich odrzuca.

Pewnego dnia przychodzi jego nielegalny syn Władek, uznany za spadkobiercę, by wprowadzić ojca na dobrą drogę.

Czas mój nadszedł mówi Donata panu.

Po dwóch tygodniach Donata wyjeżdża na stepy, wraca swój obóz, a za nią podąża Władek.

Donata czeka na swój czas i na tego, który zostanie jej mężem.

Nie odchodź błaga szalejący.

Nie, panie, ostrzegałam cię, zabiorę to, co najcenniejsze mówi.

Syn uwolnij syna, to jedyne, co mam cennego.

Nie wzywam go, panie, nie prowadzę go za sobą, idzie sam, z miłości

I odchodzą w noc, w ciemność, gdzie płoną ogniska cygańskie, a w namiotach grają dzieci.

A co z panem Wacławem Dąbrowskim?

Szaleje, bo jego pradziad przyjął go jako sąsiada, opiekował się nim.

Kilka lat później pojawia się Władek, z nim jego syn i mała ciemna dziewczynka, dzieci Donaty.

Twój pradziad, Stanisław Szymański, przyjął wtedy mojego pradziadka Władysława Dąbrowskiego, mianował go urzędnikiem, pomógł dzieciom.

Tak się zakorzeniliśmy u pana, w tej ziemi

Co stało się z Donatą? pyta z niepokojem Stanisław, dlaczego wrócił tylko Władek, a nie ona?

Nie wiem, podobno umarła a ktoś mówi, że znalazła cygana

To nieprawda, Donata nikogo nie znalazła mówi Ania, kochała swojego męża, mocą go trzymała, nie pozwoliła mu odejść i odeszła wcześnie. Władek chciał wychować dzieci w dobrych warunkach, ale nie mógł bez ukochanej

Stary milczy, nie przeczytując prawnuczce.

Raz na pokolenie rodzi się dziewczynka, wszystkie mają w sobie siłę Donaty, choć nie tak wielką, a Ania jest od niej obdarzona po drodze.

Kilka lat znikają Stanisław i Ania, czasem wspomina historię rodziny Evsejów, znajduje dokumenty, że ziemie po wschodniej stronie jego majątku należą do Elżbiety

Starsi odchodzą, Stanisław pochłania nowe pomysły

W kraju zaczynają się zmiany, ale nie takie, jakie planował; zostaje aresztowany razem z towarzyszami w dawnym dworze ojca Siergieja, zostają w nim do rozkazu wysokiego dowódcy.

Stanisławie, panie słyszy nocą dziewczęcy głos przy oknie, piękna jakby w świetle księżyca, chodźmy, mamy pół godziny, zanim strażnicy się obudzą.

Ucieka z towarzyszami, podąża za dziewczyną.

Prowadzi ich do jaskiń, o których nie wiedział.

Mój lud tu się ukrywa od wieków, nie bój się, pomogę wam.

Aniu? Anuta co z tobą?

Panie, podobno się podobałam uśmiecha się, dorosła już.

Podobałaś się, Aniu

Pamiętaj, panie, o legendzie rodzinnej

Dziewczyna pomaga Stanisławowi i towarzyszom dostać się do portu, przekazuje ich właściwym ludziom i organizuje wyjazd za granicę.

Aniu, jedź ze mną, stałaś się dla mnie czymś więcej niż znajomą.

Nie mogę, panie to nie mój los. Jedź sobie, żyj długo.

Aniu, proszę, jedź ze mną, jak młodsza siostra, proszę

Nie, Sierżancie muszę tu zostać i iść swoją drogą, żegnaj

W wygnaniu rysuje w pamięci ołówek portret Ani i pokazuje malarzowi, który maluje jej obraz.

Marries, kocha żonę, a obraz Ani nosi w sercu, kocha ją czystą, nieskażoną miłością.

Wszyscy myślą, że to zwykła dziewczyna, dopiero po śmierci, gdy Stanisław staje się starcem, odkrywają tajemnicę portretu.

Ania przeżywa długie życie, żeni się z wielkim dyrektorem, którego przybycie oczekiwano w noc, kiedy pomogła Stanisławowi uciec.

W latach represji jej mąż zostaje zamordowany, potem zrehabilitowany, a ich troje synów i córka dorastają.

Ania nie dociera do podeszłego wieku, widzi tylko pierwszego wnuka i już koniec.

Kiedy wnukowi Anii przychodzi córka, wszyscy dziwią się podobieństwem do prababci.

Nikolaju, skąd ma taka Aniela, wszystkie są jasne, a ona nie przypomina naszego rodu pyta sąsiad z działki.

To nasza, nasza śmieje się Nikolaj jeszcze bardziej nasza.

Anielko, a jak ma na imię twoja lalka? Cyganeczka? Patrz, ma naszyjnik.

To nie naszyjnik, to jedwabny wstążka odpowiada dziewczynka czarnymi, jasnymi oczami a nazywa się Donata.