— Nie dasz siostrze pieniędzy — na święta możesz nie przyjeżdżać — powiedziała matka. A ja już nie zamierzałam.

Tamten poranek Bożena pamiętała do końca życia. Telefon zaczął dzwonić o wpół do siódmej, kiedy stała w przedpokoju z jednym butem w dłoni. Na ekranie wyświetliło się „Grażyna”. Nie odebrała, dopóki nie wsunęła drugiego buta, a potem wcisnęła zieloną słuchawkę i przytrzymała telefon ramieniem.

– Bożena, potrzebuję natychmiast czterdzieści tysięcy. Tomek jedzie na obóz językowy, no ten, i jeszcze korepetycje z matematyki, a wiesz, jakie są ceny.

Nie „dzień dobry”, nie „jak się masz”. Od razu czterdzieści tysięcy i Tomek.

– Dzień dobry – powiedziała Bożena.

– No dzień dobry, dzień dobry. To co, przelasz dziś? Bo miejsce na obozie zaraz ucieknie.

Tomka przywiozła jej zimą, kiedy chłopiec miał dwa lata i trzy miesiące. Grażyna stała w progu z torbą na ramieniu i wózkiem, w którym spał malec, i mówiła szybko, jakby bała się, że ktoś jej przerwie.

– Bożen, no na kilka miesięcy. Teraz mi naprawdę nie wypada. Mirek odszedł, pieniędzy nie mam, muszę szukać pracy, a z nim dokąd pójdę. Mama mówi, że jesteś wolna, tobie łatwiej.

Wolna. To słowo przylgnęło do Bożeny w ich rodzinie na amen, jak metka, której nie da się oderwać. Trzydzieści jeden lat, własna kawalerka na warszawskim Ursynowie, księgowa w firmie budowlanej, niezamężna, bez dzieci. Czyli wolna. Czyli łatwiej.

– Grażyn, ja pracuję. Wychodzę o szóstej, wracam o ósmej.

– No ale jest przedszkole! Będę ci podrzucać pieniądze, jak się urządzę. No Bożen. No kochana.

Mama zadzwoniła tego samego wieczoru.

– Ty chcesz rodzoną siostrę z dzieckiem wyrzucić na ulicę? Mąż jej uciekł, ona nie panuje nad sobą. A ty jesteś sama jak palec, tobie nie trudno. Bóg nie dał ci własnych dzieci, to pomóż chociaż siostrzeńcowi.

Bóg nie dał. To też padło. Tak mimochodem, jakby mówiła o pogodzie.

Bożena wzięła Tomka na parę miesięcy.

Parę miesięcy rozciągnęło się tak, że Bożena przestała je liczyć. Najpierw Grażyna „szukała pracy”. Potem znalazła, ale „nie wyszło z szefem”. Potem wyjechała do Sopotu, żeby „przewietrzyć głowę, bo chyba zwariuję”. Z Sopotu przysłała zdjęcia – ona na motorówce, ona z jakimś opalonym facetem, ona w restauracji. Pieniędzy nie przysłała.

Tomek chodził do przedszkola przy domu Bożeny. Bożena wstawała o piątej, żeby zdążyć go ubrać, zaprowadzić i dojechać do pracy. Chorował często, jak wszystkie przedszkolaki, i wtedy brała bezpłatne urlopy albo nocami robiła raporty, żeby w dzień być przy nim. Kupiła mu łóżeczko, potem wersalkę, bo z łóżeczka wyrósł. Buty, kurtki, czapki – to kupowało się jakoś samo, bez liczenia, bo przecież nie dziecko ma chodzić w dziurawych rzeczach.

Grażyna pojawiała się co dwa, trzy miesiące. Przywoziła zabawkę, tuliła Tomka, płakała, że „tak za nim tęskni, słoneczko”, a po dwóch godzinach znikała – miała „sprawy”, „spotkanie”, „nowego mężczyznę, nie uwierzysz jakiego”.

– Mogłabyś chociaż na pampersy zostawić – powiedziała kiedyś Bożena.

– Bożen, u mnie teraz naprawdę krucho. Jak znajdę pracę, oddam wszystko co do grosza.

Tomek nazywał ją „mama Bożena”. Sam, nikt go nie uczył. Z początku prostowała: „jestem ciocią”. Ale nie rozumiał, więc dała spokój.

Zasypiał na jej ramieniu, kiedy czytała mu o Koziołku Matołku. Gdy miał cztery lata, znał wszystkie litery, bo Bożena układała je z magnesów na lodówce. Płakał, kiedy wychodziła do pracy, i witał ją w drzwiach, gdy wracała.

Pięć lat.

Odebrała go Grażyna latem, przed szkołą.

Przyjechała już inna – zaokrąglona, w dobrym płaszczu, z nowym mężem Krzysztofem, który czekał w samochodzie.

– Koniec, Bożen, jestem gotowa. Krzysiek zarabia, mamy mieszkanie, zapiszę Tomka do normalnej szkoły, tam obok jest dobra podstawówka. Dziękuję ci, oczywiście, uratowałaś mi życie.

– Grażyn, on ma siedem lat. Całe życie tu spędził.

– No ale to mój syn. Czemu zachowujesz się jak obca. Dziecko powinno być przy matce.

Tomek nie chciał wyjeżdżać. Uczepił się swetra Bożeny, darł się tak, że sąsiedzi wyglądali z okien. Grażyna rozdrażniona odrywała jego palce.

– Tomek, nie ośmieszaj się. Jedziemy do mamy, u mamy będzie ci dobrze, będziesz miał swój pokój.

Bożena siedziała na podłodze w przedpokoju, kiedy schodzili. Słyszała płacz Tomka na klatce. Potem trzasnęły drzwi wejściowe i zrobiło się cicho.

Zebrała magnesy z lodówki do pudełka po butach. Włożyła do szafy, na najwyższą półkę.

Trzy lata Grażyna prawie nie dzwoniła. Na święta – sztampowe „wszystkiego dobrego”, na urodziny Bożeny – czasem sobie przypomniała, czasem nie. Tomka nie przywoziła. „Bożena, no nie wypada, przez całą Warszawę się wlec, a on ma tyle zajęć dodatkowych”.

Bożena jeździła sama. Wiozła prezenty, spotykała się z nim w parku pod ich domem, kiedy Grażyna pozwalała. Tomek urósł, wstydził się już przytulać na ulicy, ale w parku, gdy nikt nie widział, brał ją za rękę.

A potem i te spotkania się urwały. To Grażyna „wyjechała na działkę z Krzysiem”, to „Tomek ma korepetycje”, to po prostu nie odbierała telefonu.

I nagle – wpół do siódmej rano. Czterdzieści tysięcy.

– Grażyn, czekaj. Jakie czterdzieści tysięcy?

– Mówię ci. Obóz, korepetycje, jeszcze mundurek trzeba mu kupić, bo wyrósł ze wszystkiego. U mnie teraz krucho, Krzysiek przebudowuje firmę, wszystko w obrocie. A ty go kochasz. Wychowałaś go. Tobie nie będzie trudno.

To „wychowałaś go” Bożena usłyszała od niej pierwszy raz po trzech latach. Wcześniej było – „on jest mój”, „dziecko do matki”. A teraz, gdy chodziło o pieniądze, nagle okazało się, że Bożena go wychowała.

– A Krzysiek? Mówiłaś, że zarabia.

– Tłumaczę ci – u niego wszystko siedzi w biznesie. I w ogóle co ma do tego Krzysiek, to nie jego dziecko. Po Mirku. To znaczy moje.

– A Mirek? To jego syn. Niech płaci alimenty.

W słuchawce westchnęła ciężko, z wysiłkiem.

– Bożena, chyba żartujesz? Mirka ze sto lat nie widziałam, gdzie mam go teraz szukać? Proszę cię po ludzku, siostro rodzona. Masz pensję, masz karierę, mieszkasz sama, wydajesz tylko na siebie. A ja jestem matką, mam dziecko.

– Dziecko masz od dziesięciu lat. Tomek nie urodził się wczoraj.

– No i co? Dzieci ciągle kosztują! Nie wiesz, bo swoich nie masz!

Właśnie to. Bożena nawet się nie zdziwiła. Wiedziała, że to usłyszy, czekała na to, a mimo to jakby ktoś oblał ją wrzątkiem.

– Swoich nie mam – powtórzyła. – Dlatego przez pięć lat wychowywałam twojego.

– Znowu wracasz do starych dziejów! Sto lat minęło! Ciągle to samo: wychowywałaś, wychowywałaś. Czy ja cię zmuszałam? Sama go wzięłaś!

Bożena spóźniła się wtedy do pracy. Siedziała w przedpokoju na taborecie, w butach i płaszczu, i liczyła.

Nigdy przedtem nie liczyła. Nie chciała. Teraz wzięła kartkę, na której była zapisana recepta od lekarza rodzinnego, odwróciła i zaczęła pisać na odwrocie.

Przedszkole – płaciła sama, bo nie miała żadnych ulg, a obce dziecko nie było na nią zgłoszone. To raz. Ubrania, buty – co sezon. To dwa. Zabawki, książki, zajęcia dodatkowe. Leki – Tomek w wieku sześciu lat miał zapalenie płuc, wzięła wtedy bezpłatny urlop. Zęby – woziła go do prywatnego dentysty, bo w przychodni kolejka była na miesiąc. Łóżeczko, wersalka, pościel, dziecięce talerze.

Wyszło, że przez pięć lat wyciągnęła z własnej kieszeni tyle, że mogła spokojnie cały rok nie pracować.

A Grażyna nie dała ani złotówki. Ani razu. Ani na pampersy, ani na kurtkę, ani na lekarstwa.

I teraz prosi o czterdzieści tysięcy. Od ręki. Żeby miejsce na obozie nie przepadło.

Bożena złożyła kartkę na czworo i schowała do torebki.

Wieczorem Grażyna zadzwoniła znowu. Tym razem spokojniej, zaczynając z daleka.

– Bożen, przemyślałaś? Nie nalegam na czterdzieści. Chociaż trzydzieści. Chociaż dwadzieścia pięć, na sam obóz.

– Nie dam, Grażyno.

Pauza.

– To znaczy, że nie dasz?

– W prostym. Nie dam ani czterdziestu, ani dwudziestu pięciu. Ty jesteś matką. Zabrałaś go, kiedy ci pasowało. Teraz utrzymuj go sama.

– Bożena! – głos podskoczył. – Jak ci się język obraca! To jest Tomek! Nosiłaś go na rękach!

– Nosiłam. Pięć lat. Za darmo. A ty w tym czasie pływałaś sobie po morzu. Prosiłam cię wtedy o pieniądze na pampersy – pamiętasz, co odpowiedziałaś? „Jak się urządzę, oddam”. Gdzie są te pieniądze, Grażyno? Miało być co do grosza. Obiecałaś.

– Wypominasz mi stare dzieje? Wtedy nie było mi do tego! Życie mi się waliło!

– A mnie nie? Wstawałam o piątej. Po nocach robiłam raporty, żeby w dzień być z nim. Trzy lata nie wyszłam za mąż, bo jaki mężczyzna chciałby kobietę z cudzym dzieckiem, którego nie można nawet przysposobić, skoro matka żyje i ma się dobrze, i pływa sobie po Bałtyku.

W słuchawce rozległ się płacz. Prawdziwy czy nie – Bożena dawno przestała to odróżniać.

– Myślałam, że go kochasz – powiedziała cienko.

– Kocham. Dlatego ci nie dam. Bo te pieniądze nie pójdą na obóz. Ja twoje obozy znam. Znajdź Mirka, złóż pozew o alimenty – to zgodne z prawem i sprawiedliwe. Albo poproś Krzysztofa, skoro jesteś żoną. Ale nie jestem bankomatem, który włącza się, kiedy u ciebie „wszystko w obrocie”.

Nazajutrz zadzwoniła matka. Bożena wiedziała, że zadzwoni.

– Bożena, co ja słyszę. Odmówiłaś siostrze?

– Dzień dobry, mamo.

– Nie mów mi „dzień dobry”, odpowiadaj! Grażyna we łzach, dziecko zostaje bez obozu, a ty, rodzona ciotka, żałujesz grosza! Jak ci nie wstyd!

– Mamo. Pięć lat wychowywałam Tomka. Gdzie wtedy była Grażyna?

– No miała trudny okres! A ty jak prokurator wszystko wyliczasz! Rodzona krew, a zachowujesz się jak obca.

– Rodzona krew. A kiedy dla mnie było już za późno na rodzenie, a ja siedziałam z obcym dzieckiem zamiast żyć własnym życiem – to jaka to była krew?

Matka na chwilę zamilkła.

– No sama się zgodziłaś. Nikt cię nie zmuszał.

– Zgodziłam się. Bo powiedziałaś: „Bóg nie dał ci własnych, pomóż chociaż siostrzeńcowi”. Pamiętasz? „Pomóż”. Pomogłam. Pięć lat. A teraz Grażyna chce więcej i znowu jestem zła.

– Ona nie chce, ona prosi!

– Ona żąda, mamo. „Musisz” i „nie masz swoich”. To nie jest prośba.

– Powiem ci tak, Bożena – matka ściszyła głos i Bożena poczuła, że za chwilę padnie wyrok. – Nie dasz pieniędzy, nie musisz przyjeżdżać na święta. Skoro jesteś rodzinie obca.

– Dobrze – powiedziała Bożena. – Nie przyjadę.

Ona pierwsza odłożyła słuchawkę. Kiedyś zawsze czekała, aż matka skończy.

Grażyna zagrała ostatnim atutem po tygodniu. Wysłała długą wiadomość, na pół ekranu.

Treść była prosta: „Skoro jesteś taka, powiem wszystkim, że rodzona ciotka nie chciała pomóc dziecku. Że go rzuciła, wyrzuciła z życia, kiedy przestał być potrzebny. Zobaczymy, co ludzie o tobie pomyślą”.

Bożena czytała, stojąc przy kuchence. Przeczytała dwa razy. Potem odpisała powoli, dobierając każde słowo.

„Opowiadaj. A ja pokażę rachunki. Mam zachowane – za przedszkole, za lekarzy, za wszystko. Pięć lat. I opowiem, jak nie mogłaś zostawić nawet na pampersy, pływając sobie po Bałtyku. I jak zabrałaś Tomka, kiedy ci pasowało, a potem przez trzy lata nie pozwalałaś mi się do niego zbliżać. Zobaczymy, Grażyno, kogo ludzie osądzą”.

Nie miała oczywiście wszystkich rachunków. Coś się zostało – zaświadczenia z prywatnej kliniki, umowa z przedszkolem. Ale Grażyna nie mogła o tym wiedzieć. I Grażyna zamilkła.

Na zawsze.

Przeszła wiosna, zaczęło się lato. Na urodziny matki – skończyła sześćdziesiąt pięć lat – Bożeny nie zaproszono. Dowiedziała się, bo kuzynka wrzuciła do sieci zdjęcia z przyjęcia. Byli wszyscy: Grażyna, Tomek w nowej koszuli, matka na czele stołu. Bez niej.

Bożena patrzyła na Tomka na tym zdjęciu. Wyrósł, stał się niezdarny, jak wszyscy nastolatkowie, ale oczy miał te same – poznałaby je wśród tysięcy. Te, które patrzyły na nią z dołu, kiedy czytała mu o Koziołku Matołku.

Telefon zadzwonił w czerwcu, późnym wieczorem, z nieznanego numeru.

– Mamo Bożeno? – głos łamał się, skakał z niskiego na wysoki. – To ja, Tomek. Dzwonię z telefonu kolegi. Mama nie pozwala mi do ciebie dzwonić, mówi, że nas zostawiłaś.

Bożena opadła na taboret.

– Tomku. Nie zostawiłam cię. Słyszysz? Nigdy.

– Wiem – powiedział cicho. – Pamiętam, jak wieszałaś litery na lodówce. Wszystko pamiętam. Tylko mama mówi inaczej.

Rozmawiali jakieś dziesięć minut. O szkole, o robotach, o tym, co tam lutuje. Bożena słuchała i bała się oddychać, żeby nie spłoszyć. W końcu powiedział:

– Jeszcze zadzwonię. Tylko nie mów mamie, dobrze? Bo mi zabierze telefon.

– Nie powiem – obiecała Bożena. – Dzwoń, słoneczko. Kiedy tylko zechcesz.

W słuchawce zapadła cisza.

Zadzwonił jeszcze dwa razy. Potem przestał – może u kolegi skończył się telefon, może Grażyna się dowiedziała. Bożena nie wiedziała. Numer, z którego dzwonił, już nie odpowiadał.

Wyciągnęła z szafy, z najwyższej półki, pudełko po butach. Otworzyła. Magnesy: niebieskie „A”, czerwone „B”, żółte „C”. Wszystkie litery, z których uczył się czytać, leżąc na jej ramieniu.

Bożena ułożyła je na lodówce. Jedną po drugiej, jak kiedyś. T, O, M, E, K. Postała, popatrzyła. Potem sięgnęła po telefon, odszukała ostatni numer, z którego dzwonił, i zapisała go. Dała mu nazwę „Tomek”. I odłożyła telefon na stół, ekranem do góry, żeby widzieć, gdyby się zaświecił.